hartmut haenchen & nederlands kamerkoor: bach en brahms

Er zijn van Johann Sebastian Bach zes motetten overgeleverd. Traditioneel is een motet – het genre ontstond in de late Middeleeuwen – een religieus, polyfoon, a cappella-koorstuk in het Latijn. In de loop der eeuwen kwamen er soms instrumenten bij en werden ze (vooral in lutherse landen) ook in de landstaal uitgevoerd. Bachs motetteksten kwamen uit de Bijbel en/of van een erkende dichter van religieuze gezangen en koralen. In het vierstemmige motet Lobet den Herrn gebruikt Bach alleen een bijbeltekst, namelijk die van de ultrakorte Psalm 117. Op de beknopte tekst (twintig woorden en een ‘Alleluja’) schreef Bach een bruisende, feestelijke lofzang. Door het veelvuldige gebruik van snel na elkaar inzettende tekstherhalingen ontstaat een jubelend gewemel van stemmen. Het is een prachtige illustratie van de stemmen van ‘Alle Völker’ die worden opgeroepen God te prijzen. De enige rustpunten zijn de lange lijnen op het woord ‘Ewigkeit’. Er is lang getwijfeld, maar intussen zijn de meeste geleerden het er over eens dat het motet echt van Bach is. Wanneer en bij welke gelegenheid hij het schreef is echter tot nu toe niet achterhaald. Motetten werden in de lutherse kerk vaak uitgevoerd tijdens uitvaartdiensten. Bachs vijfstemmige Jesu, meine Freude werd geschreven voor een begrafenisdienst. Vergeleken bij Lobet den Herrn is dit motet een totaal andere wereld. De omvang alleen al: Jesu, meine Freude duurt drie keer zo lang en is opgebouwd uit elf delen. Bach verwerkte om beurten een koraaltekst van de dichter-schrijver Johann Franck, en een bijbelcitaat (uit Romeinen). Hierdoor ontstond een afwisseling van lyrische, relatief eenvoudige, zangerigheid en contrapuntische beweeglijke vertelling. In de tekst gaat het om de tegenstellingen tussen geloofsvreugde en -vertrouwen versus de aardse zonde en ellende. Dat contrast is in de muziek duidelijk hoorbaar. In het openingskoraal wordt Jezus aanbeden. Bach creëert hier muziek waar een serene blijdschap van uitstraalt. Maar in het vijfde deel, ‘Trotz den alten Drachen’, verklankt hij dramatisch de angst voor de ‘oude draken’ (dood en verdoemenis). Voor tekstuitdrukkingen in dit motet putte hij uit zijn hele voorraad aan compositorische middelen, maar bij Bach gaat expressie nooit ten koste van de vorm. Tegelijkertijd gaf hij dit werk een perfect symmetrische structuur. Begin- en slotdeel zijn verwant, maar ook het tweede en een na laatste, het derde en twee na laatste, enzovoorts. Helemaal aan het eind laat hij de eerste regels van het motet terugkomen. Het middendeel, ‘Ihr aber seid nicht fleischlich’, is qua inhoud en vorm de kern van het motet, wat Bach duidelijk maakt door er een machtige fuga van te maken.

‘Ik had een natuurlijke aanleg voor het schrijven voor stemmen en voor koor’, zei de Hongaarse componist Zoltán Kodály eens over zichzelf. De eerste stukken die hij componeerde waren vocale werken en de compositie waarmee hij naam maakte was ook een koorstuk: het grootschalige Psalmus Hungaricus voor koor, solisten en orkest uit 1926. Vijf jaar daarna ontstond het a cappella koorwerk Mátrai kepék, gebaseerd op volksmuziek uit het Matra-gebergte ten noorden van Hongarije. Net als zijn collega en landgenoot Béla Bartók verzamelde en bestudeerde Kodály de traditionele muziek van zijn land. In Mátrai képek klinken de ritmes en melodieën van de volksliederen van de bewoners van de bergachtige streek, maar ook de accenten en klemtonen van hun taal. De muziek begint als een vertellende volksballade maar tegen het eind ontwikkelt het stuk zich tot een opzwepende dans.

In 1869 componeerde Johannes Brahms achttien meerstemmige liederen met vierhandige pianobegeleiding. Hij gaf ze de uitgebreide titel mee van Liebeslieder, Walzer für das Pianoforte zu Vier Händen (und Gesang ad lib.), die al gauw werd afgekort tot Liebeslieder Walzer. Alle liederen van de cyclus gaan over de liefde: de blijdschap om een beantwoorde liefde, het missen van een afwezige geliefde, de raadselachtigheid van vrouwen, verdriet om een verloren of onmogelijke liefde, en verliefdheid (en het probleem: hoe de aanbedene te veroveren). De teksten vond Brahms in een bundel met in het Duits vertaalde Russische, Hongaarse en Poolse volkspoëzie. Liebeslieder Walzer ontstond na een benefietconcert dat Brahms in 1868 gaf voor de getalenteerde, maar armlastige jonge sopraan Rosa Girzick. Tijdens dat concert speelde hij enkele walsen. Rosa vond de muziek zo goed dat zij Brahms vroeg om er liederen van te maken. Brahms deed het en – dat was iets heel bijzonders voor de eeuwig aan zichzelf twijfelende componist – was uitermate verguld met het resultaat. ‘Ik moet toegeven dat ik voor het eerst in mijn leven geglimlacht heb bij een in druk verschenen werk…van mezelf! Ze mogen me een ezel noemen als onze Liebeslieder niet een paar mensen blij zouden maken’, schreef Brahms tevreden aan zijn uitgever.

Hij had gelijk. De rijkdom aan sprankelende melodieën, de opgewekte zorgeloosheid ende humor van de Liebeslieder Walzer maakten de cyclus, meteen al na de eerste uitvoering in december 1869 in Wenen, erg populair. De bezetting was dan ook niet mis: met een vocaal kwartet (onder wie Rosa Girzick zelf en drie andere uitstekende zangsolisten) en met Brahms en Clara Schumann samen aan de piano. De liederen kunnen zowel worden uitgevoerd door alleen piano vierhandig, als door een vocaal kwartet of koor met vierhandige pianobegeleiding. Hoewel Brahms op het titelblad ‘Gesang ad lib.’ had geschreven, prefereerde hij een uitvoering met piano en stemmen. Op die manier, vond hij, komen de dialogen tussen de verschillende stemgroepen, de tekst, en de humor het beste tot hun recht.

Agnes van der Horst