Harpiste Isabelle Moretti solo: Debussy, Fauré en meer

tekst: Carine Alders

Harpist en componist Marcel Tournier was van grote invloed op de ontwikkeling van de Franse harpschool in de eerste helft van de twintigste eeuw. Van over de hele wereld kwamen harpisten bij hem studeren en hij verrijkte het harprepertoire met composities waarin hij nieuwe klankkleuren aansprak.

Dankzij hem emancipeerde de harp van de salon naar het concertpodium. Als telg uit een familie van instrumentbouwers kreeg hij al jong pianoles. Op zijn zestiende koos Tournier voor de harp als tweede instrument. Aan het conservatorium in Parijs kreeg hij les van de Belgische harpist Alphonse Hasselmans, een leraar die aan het begin van de carrière van menig beroemd harpist stond.

In 1909 won hij twee belangrijke prijzen voor zijn composities: de Deuxième Grand Prix de Rome en de Prix Rossini. Compositieles kreeg Tournier van Charles-Marie Widor, mogelijk heeft zijn liefde voor het componeren een solocarrière als harpist in de weg gestaan.

Tournier schreef 24 werken voor solo harp en bijna evenveel kamermuziek met harp. Aan transcripties waagde hij zich niet, daar was hij fel op tegen. De finale van zijn Sonatine doet denken aan Ravels Sonatine voor piano, in het eerste deel zijn jazzinvloeden te horen.

Claude Debussy componeerde Clair de lune voor piano, als onderdeel van de Suite bergamasque. Waarschijnlijk is de titel een verwijzing naar de dichter Paul Verlaine (Debussy had zijn gedichten al eerder op muziek gezet), maar de pianowerken zagen oorspronkelijk het licht onder de titel Promenade sentimentale.

Debussy had een fascinatie voor muziek van de straat en populaire melodieën en had er geen moeite mee fragmenten in zijn eigen composities te verwerken. De pianowerken uit deze suite schreef hij voor de rond 1890 populaire salons, waar de betere amateur zich vermaakte met aanstekelijke muziek.

Al snel na publicatie in 1905 verwierven de dromerige en betoverende klanken van Clair de lune zich een plek in de populaire cultuur. In 1956 kreeg een bewerking, Moonlight Love gezongen door Perry Como, zelfs een hoge notering in de Amerikaanse hitparade.

Uit talloze speeldoosjes kun je Debussy’s ode aan de maan zwengelen en de melodie belandde in vele films (onder andere in Ocean’s Eleven uit 2001). Moretti’s transcriptie blijft dicht bij het origineel, je zou bijna denken dat Debussy bij dit werk de harp in gedachten had.

Ekaterina Walter-Kühne werd in 1870 als dochter van Duitse emigranten geboren in Sint-Petersburg. Haar vader was contrabassist bij de keizerlijke opera en aan het conservatorium studeerde Ekaterina ­Kühne piano bij Anton Rubinstein. Harplessen nam ze bij Albert Zabel, eveneens een Duitse emigrant die zich in Sint-Petersburg gevestigd had.

Een tijd lang combineerde ze beide instrumenten tijdens haar concerten, maar uiteindelijk koos ze voor de harp. In de Petersburgse salons had ze veel succes met haar bewerkingen op populaire ­operathema’s. Ze werd zelf docent aan het conservatorium in 1915 en trouwde met de directeur van een pianofabriek.

In het revolutiejaar 1917 verliet het echtpaar Walter-­Kühne Rusland om zich in Rostock te vestigen, waar Ekaterina haar concert- en lespraktijk voortzette. Tijdgenoten ­roemden haar technische virtuositeit en muzikaal inzicht. In haar fantasie over thema’s uit Tsjaikovski’s opera Jevgeni Onjegin verweeft ze op kunstige wijze het openingsthema, de wals uit de tweede akte en Lenski’s arioso uit het eerste bedrijf.

Elias Parish Alvars werd als Eli Parish in 1808 in Teignmouth geboren, een klein plaatsje aan de kust in Zuid-Engeland. Waar hij precies de inspiratie voor zijn artiestennaam vandaan haalde blijft vooralsnog een mysterie, maar zeker is dat hij in Londen bij de Belgische harpist François Dizi studeerde.

Als harpvirtuoos trad Parish Alvars op in heel Europa, hij vestigde zich korte tijd in Wenen als kamerharpist van de keizer en reisde door het Midden-Oosten. Door tijdgenoot Hector Berlioz werd hij de Franz Liszt van de harp genoemd. Zijn faam nam een vlucht toen hij zijn virtuositeit koppelde aan de nieuwste harp van Pierre Érard.

Als geen ander wist hij de technische mogelijkheden van dit instrument te vertalen in nieuwe muzikale effecten. In de Sérénade gebruikt hij veel van die effecten, zoals flageoletten en een glissando met behulp van de stemsleutel die langs de snaar glijdt. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Sérénade in de lessen van Tournier door studenten vaak gespeeld werd.

Net als Debussy ontleende ook Gabriel ­Fauré de titel voor zijn werk voor harp solo aan een gedicht van Paul Verlaine en net als ­Debussy had hij eerder het gedicht ook al eens op muziek gezet. In het laatste jaar van de Eerste Wereldoorlog componeerde ­Fauré deze ode aan de harpiste Micheline Kahn, die het werk een week voor de wapenstilstand in première bracht.

Het was Alphonse Hasselmans die zijn leerling Kahn in 1904 aan Fauré voorgesteld had. Als jong meisje speelde ze zijn Impromptu voor harp solo en in 1913 publiceerde ze transcripties van verschillende pianowerken van Fauré. In de oorlog gaven de twee samen benefietconcerten.

In een op rijm gezette brief noemde hij haar de ‘koningin van het goddelijke instrument.’ Het is goed mogelijk dat de titel met een knipoog verwijst naar degene aan wie de muziek opgedragen is, de ‘burchtvrouw in haar toren’.

Manuel de Falla won in 1905 een compositie-wedstrijd voor een Spaanstalige opera met La vida breve, ‘Het korte leven’. Het was zijn eerste werk waarin hij gebruik maakte van zigeunermuziek.

Ondanks de prijs lukte het niet een uitvoering te organiseren en ontgoocheld trok Falla naar Parijs. Het zou nog tot 1913 duren voordat het publiek eindelijk kennis kon maken met de opera. De Spaanse dans uit het tweede bedrijf, Danza, werd een hit.

Er bestaan talloze bewerkingen, van gitaarensemble tot strijkkwartet. De virtuoze harpist Marcel Grandjany maakte een bewerking voor harp solo, in 1943 gepubliceerd in New York. Grandjany was, net als Tournier, een leerling van Hasselmans, en in tegenstelling tot Tournier vond hij dat transcripties een waardevolle aanvulling waren voor het harprepertoire. Hij publiceerde zelfs een artikel om zijn standpunt te verdedigen.