Händels Messiah door Britten Sinfonia

Voor de Britten is Händels Messiah wat Bachs Matthäus-Passion is voor Nederlanders: een ‘nationaal’ oratorium. Bij ons begon de Mattheus-‘passie’ in 1899 met de eerste uitvoering door Willem Mengelberg en het Concertgebouworkest, maar in Engeland is Messiah al sinds 1750 niet meer uit de concertzalen te weren.

Landeigenaar, auteur en kunstverzamelaar Charles Jennens (1700-1773) gaf zijn Messiah-libretto vermoedelijk in december 1739 aan componist Georg Friedrich Händel. Die deed er aanvankelijk niets mee, tot hij het tussen 22 augustus en 14 september 1741 in 24 dagen op muziek zette.

Kort ervoor schreef Jennens aan een vriend: ‘Ik hoop dat hij er zijn volledige talent en vaardigheid op inzet, dat de compositie al zijn eerdere composities moge overtreffen nu het onderwerp elk ander onderwerp overtreft.’ Jennens had een persoonlijk belang: hij hoopte met zijn tekstboek op eeuwige roem.

Onverwachts ging Händel echter naar Dublin, waar Messiah op 13 april 1742 in première ging. Deze eerste uitvoering werd in plaatselijke kranten aangekondigd als een fundraisingconcert voor hulp aan gedetineerden in diverse gevangenissen, tot steun van Mercer’s Ziekenhuis en het liefdadigheidsgasthuis.

Alleen op deze voorwaarde kreeg Händel de beschikking over de jongens en mannen van de koren van de St. Patrick- en Christ Church-kathedralen. De Dubliners waren nieuwsgierig, maar de concertzaal had slechts zo’n zevenhonderd zitplaatsen. Om toch zoveel mogelijk mensen toe te laten, werd de heren gevraagd hun sabels thuis te laten, en de dames om vooral geen hoepelrokken te dragen.

In Händels woonplaats Londen klonk Messiah voor het eerst op 23 maart 1743. Ook hier was de belangstelling groot en er werden op 25 en 29 maart extra uitvoeringen gegeven. Librettist Jennens was aanvankelijk kritisch en verweet Händel dat zijn ‘geesteskind’ in Dublin in première was gebracht en dat hij voorafgaand aan de Londense première eerst nog het oratorium Samson (HWV 57) liet uitvoeren. Maar na afloop van de Londense première schreef Jennens: ‘’t Is grotendeels een prachtige compositie.’

Messiah bestaat uit drie delen met elk een onderverdeling in scènes. Deel 1 meldt de komst van de Messias (1.1 en 1.2), geboorte van Christus (1.3), en de verkondiging aan de herders (1.4) en sluit af met de verlossing die Christus biedt (1.5). Hier bestaan de scènes doorgaans uit een (on)begeleid recitatief, aria en koor, en vormen afgeronde eenheden. 

Deel 2 vertelt het lijdensverhaal van Christus (2.1 – met de geliefde aria ‘He was despised and rejected’), Zijn dood en opstanding (2.2), hemelvaart (2.3), opneming in de hemel (2.4), gevolgd door de verkondiging van Zijn Woord (2.5), maar ook de ontkenning ervan (2.6) en sluit af met de uiteindelijke glorie van God (2.7 – ‘Hallelujah’-koor). In dit deel is de opbouw per scène vrijer en heeft het koor een grotere inbreng.

Deel 3 opent met de belofte van verlossing (3.1), kondigt daarna het Laatste Oordeel en de algehele opstanding der doden aan (3.2) en sluit af met de uiteindelijke victorie over zonde en dood (3.3) en de acclamatie van Christus (3.4). Hier overheersen aria’s en koorpassages en komen slechts twee begeleide recitatieven voor.

Oorspronkelijk gecomponeerd voor vier zangsolisten en jongens/mannenkoor, bracht Händel bij volgende uitvoeringen revisies aan: afhankelijk van de beschikbare solisten verdeelde hij aria’s over andere stemmen of componeerde extra aria’s, bijvoorbeeld ‘Their sound is gone out’ (slot 2.5), dat voor de première in Dublin niet op muziek was gezet, later eerst als aria werd gecomponeerd en uiteindelijk aan het koor is toebedeeld. 

Händel was 56 jaar toen hij zijn Messiah componeerde en had al 44 opera’s, tien Italiaanse en Engelse oratoria en zeven serenades en maskerades achter de rug. Van zijn expertise en muzikale inventiviteit horen we in Messiah veel terug. Maar anders dan bij eerdere oratoria heeft het orkest hier een bescheiden inbreng.

Koperblazers worden spaarzaam ingezet, hoewel destijds zeer geliefd en vaak benut voor spektakel. Als ze dan in Messiah klinken, heeft dat een bijzonder effect, vooral in het ‘Hallelujah’-koor. Het werk is niet in een specifieke toonsoort gecomponeerd, wisselingen vinden plaats, maar D groot overheerst in zekere zin, mede doordat die toonsoort traditioneel wordt geassocieerd met openbaring en eerbetoon; het werk eindigt ook jubelend in D groot.

De aanzet voor de latere populariteit van Messiah vormde een liefdadigheidsconcert op 27 mei 1749 in Londen ten gunste van het gasthuis voor in de steek gelaten jonge kinderen: het Vondelingen Gasthuis. Händel wilde geld ophalen voor de voltooiing van de kapel en componeerde de anthem ‘Blessed are they that considereth the poor’ (HWV 268), die afsloot met het toen nog niet erg bekende ‘Hallelujah’-koor. Dit concert was zo succesvol, dat Händel voortaan elk jaar een benefietconcert gaf, en zo klonk het werk al op 1 mei 1750 in de nieuwe kapel.

De uitvoering was overboekt en op 15 mei volgde een tweede uitvoering. Vervolgens werd uit liefdadigheid voor het Vondelingen Gasthuis Messiah jaarlijks, eerst nog onder auspiciën van Händel zelf, zo’n veertien dagen voor Pasen uitgevoerd – het moment in het kerkelijk jaar waarvoor librettist Jennens het werk bedoeld had. Ruim tweeënhalve eeuw later is het stuk uitgegroeid tot Engelands favoriete oratorium.