Haitink, Ibragimova en Chamber Orchestra of Europe

Tekst: Clemens Romijn

Symfonieën van Franz Schubert? Dat brengt onmiddellijk twee werken in herinnering. Allereerst de monumentale Negende symfonie in C groot, bijgenaamd ‘Grote’, uit het jaar van Schuberts dood en door Robert Schumann ontdekt en geprezen om haar ‘hemelse lengte’.

En dan is er die meest gespeelde en bekendste symfonie, de ‘Unvollendete’ uit 1822 met maar twee delen. Beide behoren tot het ijzeren repertoire van symfonieorkesten. 

Schubert was vijfentwintig toen hij aan zijn Achtste symfonie in b klein begon en na twee voltooide delen zijn pen neerlegde. Het handschrift kwam terecht bij Schuberts vriend Anselm Hüttenbrenner in Graz, die het meer dan veertig jaar lang liet liggen in een la volgepropt met paperassen.

Pas in 1865 overhandigde hij de partituur aan de dirigent Johann Herbeck, die in december van dat jaar in Wenen de eerste uitvoering verzorgde, 37 jaar na Schuberts dood. Was de symfonie met zijn twee in plaats van de gebruikelijke vier delen nu incompleet?

Waren er delen kwijtgeraakt? Of vond Schubert het werk zelf zo compleet? Dat laatste lijkt het geval. In het eerste deel houden dramatische spanning en lyrische rust elkaar in evenwicht. En het tweede deel is sereen maar tegelijk vervuld van een rusteloze drang, die in een haast bovenaards blije coda tot rust komt. Onvoltooid? Een symfonische meesterworp zonder weerga!

Wie denkt aan Wolfgang Amadeus Mozart als uitvoerend musicus, ziet hem waarschijnlijk achter een klavecimbel of forte­piano zitten. En dat beeld klopt. Mozart was een begenadigd klavierspeler, maar geen klavierleeuw. Hij had een broertje dood aan holle virtuositeit.

Maar Wolfgang was door zijn vader Leopold van jongs af aan opgeleid als dubbeltalent. Het was zelfs als violist dat hij zijn eerste baan kreeg. Al op zijn dertiende werd hij benoemd tot onbezoldigd concertmeester van de hofkapel van de aartsbisschop van Salzburg, waar ook zijn vader meespeelde als vice-kapelmeester.

Mozart schijnt jarenlang met enige tegenzin het orkest geleid te hebben, en Leopold mopperde over zijn geringe animo voor de viool: ‘Je schijnt geen viool gestudeerd te hebben. Dat doet me veel verdriet. Je weet zelf niet hoe goed je viool speelt, als je er tenminste eer inlegt en elegant, kernachtig en intelligent wilt spelen, ja, alsof je inderdaad de beste violist van Europa bent.’

Maar Mozart kon al sinds zijn kinderjaren de schelle vioolklank zo dicht bij zijn oren moeilijk verdragen en verzocht de hofkapel voortaan vanaf het klavecimbel te mogen dirigeren. Vergeefs. 

Niettemin hield Mozart zich in de jaren 1773 tot 1777 intensief met de viool bezig. Hij trad in Salzburg vaak op als violist in concerten, daartoe natuurlijk aangespoord door zijn vader.

Het Derde vioolconcert in G groot, KV 216 geeft een goede indruk van Mozart als achttienjarige violist-componist. Het weerspiegelt de destijds bij de aristocratie heersende smaak van élégance, beminnelijkheid en bevattelijkheid. Qua stijl sluit Mozart aan bij Johann Christian Bach, Carl Ditters von Dittersdorf, Johann Baptist Vanhal, de vroege Joseph Haydn, Giovanni Battista Viotti en Luigi Boccherini.

De vaak nog barokke speeltechniek en violistische figuraties in de snelle delen herinneren aan Pietro Locatelli en Francesco Geminiani. Maar vanaf de eerste maten is duidelijk dat het geleerde barokke contrapunt begraven is en dat hier een nieuwe bevallige tijdgeest heerst.

Mozart heeft in de stijl van de Mannheimers gezorgd voor plotselinge dynamische accenten, met name in de snelle delen. Daarnaast ­maakte hij kwistig gebruik van een nieuw soort melodie, de zogenaamde ‘Mannheimer Rakete’, een melodie die als een muzikale vuurpijl plotseling omhoog of omlaag kan schieten.

En natuurlijk de ‘Mannheimer Seufzer’ (zuchtende figuur) die in alle delen te horen is en de melodie iets smachtends geeft. Het lyrische middendeel lijkt geïnspireerd door een opera-aria van Christoph Willibald Gluck. Dan volgt de uitbundige rondofinale, waarin de componist gebruik maakt van een destijds populaire Straatsburgse melodie.

‘Hier beleefde ik de gelukkigste muzikale uren van mijn leven. Deze kleine man en grote meester gaf twee improvisaties ten gehore op een pianoforte met pedaal, zo prachtig! zo prachtig! dat ik helemaal buiten mezelf was.

Hij vervlocht de moeilijkste passages met de mooiste thema’s. Zijn vrouw sneed ganzenveren bij voor de kopiïst, een leerling was aan het componeren, een vier­jarig jongetje liep in de tuin en zong recitatieven, kortom, alles rondom deze schitterende man was muziek!’ 

Dat schreef de Deense acteur Joachim Preisler na een zondagse visite aan Mozart in Wenen in augustus 1788. Twee weken eerder, op 10 augustus, had Mozart de laatste hand gelegd aan een symfonie waarin hij ‘de moeilijkste passages had vervlochten met de mooiste thema’s’.

Het was de laatste en meest complexe symfonie die hij ooit schreef, de Symfonie nr. 41 in C groot, KV 551, de laatste van het grote drietal uit die zomer. Mozart beleefde kommervolle tijden. Hij ging gebukt onder grote financiële misère en een sterk teruglopende interesse voor zijn muziek in de kringen van adellijke geldschieters.

Zijn opera Don Giovanni was wel warm onthaald in Praag maar sloeg niet aan in Wenen, en het Weense publiek stond niet langer te trappelen bij zijn concerten. Bijna alle culturele activiteiten waren stilgelegd vanwege de nieuwe oorlog tussen Oostenrijk en Turkije. Mozart was gedwongen voor zijn gezin een goedkoper onderkomen te zoeken buiten het centrum van Wenen.

In brieven probeerde hij de verhuizing nog als een zegen te brengen: ‘Ik heb hier meer vrije tijd om te werken nu ik niet meer zo wordt opgehouden door het vele bezoek.’ Maar een beetje afleiding had Mozart wel kunnen gebruiken, want hij kreeg nauwelijks opdrachten en had net zijn zes maanden oude dochtertje Theresia verloren.

In een brief aan een vrijmetselaarslogebroeder repte hij in die tijd over ‘donkere gedachten die ik met geweld moet verdrijven’. In die zomer van 1788 voltooide Mozart wel zijn drie laatste symfonieën, in zo’n zeven weken tijd. Was dit het geweld geweest waarmee hij zijn donkerste gedachten verdreef?

Symfonie nr. 41 in C groot is sinds de vroege negentiende eeuw bekend als de ‘Jupiter’, naar de Romeinse oppergod, vanwege het verheven, goddelijke, stralende en optimistische karakter van de muziek.

Het was niet Mozart die het opschrift ‘Jupiter’ bedacht, maar de Engelse impresario Johann Peter Salomon, die Haydn naar Engeland had uitgenodigd en ook geprobeerd had Mozart zover te krijgen. Het is tevens de meest gespeelde, beschreven, geanalyseerde en bejubelde symfonie van Mozart.

Schumann schreef in 1835: ‘Over veel dingen in deze wereld kan men eigenlijk niets zeggen, zoals over Mozarts Symfonie in C groot, over veel van Shakespeare en sommige werken van Beethoven.’