Haitink, Bezuidenhout en Chamber Orchestra of Europe

Tekst: Clemens Romijn

Het lijkt een astronomisch aantal, de tegen de vijftig symfonieën en ongeveer evenzoveel concerten die Wolfgang Amadeus Mozart heeft nagelaten. En van de concerten zijn er alleen al zevenentwintig voor klavier en orkest. Toch was zijn oeuvre niet extreem groot voor een componist van die dagen.

Joseph Haydn schreef 107 symfonieën. Tijdgenoot Carl Stamitz componeerde er 75 en Carl Ditters von Dittersdorf maar liefst 120. Mozart heeft veel van zijn symfonieën en concerten zelf uitgevoerd en kunnen beluisteren. Ze klonken tijdens zijn leven bijna overal in Europa: in Salzburg, Londen, Parijs, Den Haag, Wenen en Praag. Mozart bediende vooral zijn opdrachtgevers en zijn publiek, en streefde ernaar die met zijn muziek te bereiken. Zijn muziek was herkenbaar. Zijn doel was toegankelijkheid, een van de idealen van de Verlichting.  

Dat hij alleen al in de jaren 1785-86 maar liefst zes klavierconcerten componeerde, geeft al aan hoe graag het Weense publiek deze werken hoorde. Men zag Mozart zijn concerten vaak spelen in abonnementsconcerten die hij zelf organiseerde in de vastentijd.

Het hier gespeelde Pianoconcert nr. 23 in A groot, KV 488 ontstond in een absolute toptijd, de jaren daarna nam de productie sterk af. Het lyrische concert is een van de eerste werken waar Mozart klarinetten gebruikte. ‘Mozart schreef nimmer een ander eerste deel dat zo eenvoudig was in structuur, zo helder qua thema’s en zo normaal wat betreft de thematische relatie tussen tutti en solopassages,’ schreef Alfred Einstein in de biografie Mozart, his Character, his Work.

‘Zelfs op die momenten dat het werk uitstapjes maakt naar contrapuntische passages of ritmische eigenaardigheden bevat.’ En elders merkt hij op: ‘De toonsoort A is voor Mozart de toonsoort van vele kleuren. Het werk heeft de transparantie van een glas-in-loodraam.’

Na een zonnig en sereen eerste deel volgt het beroemde prachtige Adagio in de bij Mozart zeldzame toonsoort fis klein, waarbij klarinet en eerste viool het elegische karakter van het eerste pianothema nog eens versterken. In het sprankelende slotrondo speelt Mozart ongeveer een dozijn melodieën tegen elkaar uit. 

Mozart had goede redenen dit concert niet uit handen te willen geven. ‘Dit concert behoort tot de composities die ik graag voor mijzelf of voor een kleine kring van muziekliefhebbers en kenners hou,’ schreef hij zijn vader.

Het is slechts dankzij de rampspoed die Mozarts weduwe Constanze overviel, dat het werk na de dood van de componist uit kon groeien tot een van zijn bekendste pianoconcerten. Om financieel niet aan de grond te raken verkocht ze het manuscript zeven jaar na Mozarts dood aan uitgever Johann Anton André.

Na de pauze klinkt een soort kathedraal van tonen van Franz Schubert, de grote Weense bouwer, de klankarchitect met zijn constructie van vier delen. Schubert vraagt de ruimte in deze Negende symfonie in C groot, die de bijnaam ‘Grote’ kreeg.

Hij creëert drama en conflicten en bouwt een lange spanningsboog. Sinds de oude Grieken is dat eigen aan de Westerse beschaving en kunst: ontwikkeling, wording, drama en conflict. Ieder Hollywood-scenario maakt er gebruik van. Toch heeft Schuberts Negende lang liggen verstoffen.

Diverse pogingen van Schuberts broer Ferdinand om het werk na Franz’ dood in Wenen uitgevoerd te krijgen werden door de orkestmusici geboycot. Ze vonden het werk te lang en te moeilijk. Vooral de strijkers vonden de finale onuitvoerbaar en de cellisten beklaagden zich over de eindeloos lang herhaalde figuren in hun partij. In Parijs (1842) en Londen (1844) dezelfde taferelen.

In Londen, waar Felix Mendelssohn een poging waagde de symfonie in te studeren, barstte het orkest in hoongelach uit bij het hoorn­thema in de finale (herkenbaar aan de viermaal herhaalde tonen). En nog in 1892 verklaarde George Bernard Shaw dat er nog nooit een tergender en hersenlozer symfonie op papier was gezet dan deze. 

Inmiddels behoort Schuberts Negende symfonie, samen met de Achtste, ‘Onvoltooide’, tot het ijzeren repertoire. Dat is in de eerste plaats te danken aan de pleidooien van Robert Schumann. In 1838 bezocht hij Schuberts broer Ferdinand in Wenen en moest daar de symfonie uitgraven uit een enorme berg manuscripten.

Na lezing riep hij uit: ‘Wie dit werk niet kent, kent maar weinig van Schubert!’ In een lovend artikel prees hij het stuk om zijn caleidoscopische uitbeelding van het menselijke leven en om zijn ‘hemelse lengte’. Hij wist zijn vriend Mendelssohn over te halen tot een eerste uitvoering met het Gewandhausorchester in Leipzig in 1839, met aanzienlijke coupures.

Inmiddels zijn we, na symfonieën van Anton Bruckner en Gustav Mahler, gewend geraakt aan brokken orkestmuziek van een uur of nog meer lengte. Voor Schubert was dit zijn eerste en enige symfonie van zo’n 45 à 50 minuten, de voorgaande duren een minuut of 25 à 30.

Die lengte, voor velen juist een groot manco, vergeleek Schumann met een dikke roman in vier delen van Jean Paul Richter waarin de lezer weldadig kan wegzakken. Vanaf het begin van de symfonie is namelijk duidelijk dat hier thema’s klinken die een lange weg zullen bewandelen. En Schubert heeft ze die ruimte gegeven.