Hagen Quartett neemt afscheid: Mozarts 'Pruisische' strijkkwartetten

De Weense klassieke stijl in allerhoogste bloei – zo mag je Wolfgang Amadeus Mozarts drie Pruisische kwartetten omschrijven. Wat vorm betreft is er een zorgvuldig uitgekristalliseerd evenwicht (sonatedeel, lyrisch langzaam deel, menuet, opzwepende finale), en ook wat inhoud aangaat kan het haast niet delicater (motivisch spel, ­gedoseerde contrapuntiek, speelse dialogen, melodisch-­harmonische afwisseling). Tel daarbij op de instrumentale balans (ook de cello is geëmancipeerd) en de idiomatische eenvoud (de zes eerdere ‘Ha­ydn-­kwartetten’ zijn aanzienlijk doorwrochter) en het begrip ‘klassiek’ komt hier volledig tot haar recht.

Het Strijkkwartet in D groot, KV 575 is een demonstratie van Mozarts kunnen. Het openingsdeel is het prototype van de geïntegreerde sonatevorm, met bijvoorbeeld fragmenten van het eerste thema die in overgangs- en slotzinnen terugkeren, en onooglijke ­motiefjes die in de doorwerking ineens tot hoofdzaak worden gemaakt. Aan zulke procedés herken je de ware meester die boven de materie staat. Boeiend aan het lyrische Andante is de manier waarop thematisch materiaal is verdeeld over de vier instrumenten, met de cello in een ongewoon hoog register. Die bijzondere behandeling van de cello, die ook in het middendeel van het vrolijke Allegretto (deel 3) opvalt, is wel in verband gebracht met Mozarts poging om de cellospelende Pruisische koning [Friedrich Wilhelm II, red.] te plezieren. De finale is een feest van de dialoog: altviool en cello respectievelijk de twee violen vormen koppeltjes die een motief van zes noten presenteren. Later vallen er drie noten van af – een vorm van ‘thematische liquidatie’ die Mozart ook in zijn late symfonieën toepast.

Met het Strijkkwartet in Bes groot, KV 589 brengt Mozart een ode aan zijn oudere vriend en collega Joseph ­Haydn. Nergens worden conventies overtreden en zelfs harmonische uitstapjes in de doorwerking van het openingsdeel stellen het verwachtings­patroon van de luisteraar niet op de proef. Wel is er een weerhaakje in de reprise: de overgang van het eerste naar het tweede thema is eventjes angstwekkend dissonant – de luisteraar kan menen dat het aan de musici ligt en zeker in Mozarts tijd zullen hier de wenkbrauwen bij zijn gefronst. Zulke passages tonen aan dat Mozart zijn ware capaciteiten onderdrukte, omdat hij zonder die zelfdiscipline zijn publiek zou verliezen. Na een ingetogen Larghetto, met het aandoenlijke hoofdthema in de cello (alweer dat ongewoon hoge register), klinkt een onschuldig Menuetto, met in het middendeel vinnige toonsherhalingen en flarden meerstemmigheid. Meer contrapuntiek klinkt door in de rondo-­finale, een dartel spel van vraag en antwoord. Na een fikse uithaal klinkt een verrassend verstilde slotzin.

Na een aarzelende start berust het hoofdthema van het Strijkkwartet in F groot, KV 590 op een stijgend ­motiefje van drie noten, gevolgd door een dalend unisono-loopje. De drie noten geven balans aan de gehele expositie, doordat ze telkens terug­keren. Het loopje is dan weer pregnant aanwezig in de doorwerking. Aan de reprise voegt Mozart een coda toe, dat klinkt als een tweede doorwerking. Het langzame deel volgt eveneens de sonatevorm, met een melancholiek, ­schubert­iaans thema als materiaal, gebouwd op toonsherhalingen.

Hoogtepunt zijn een spannende modulatie en harmonische uitwijdingen om terug te komen in de hoofdtoonsoort. Het Menuetto is rijk aan ­chromatiek en kent nogal wat contrapunt in het middendeel. Ofschoon je aan de opening ervan een rondo vermoedt, is ook de finale een sonatevorm, met in het tweede thema contrapuntische verdichting. Vooral de doorwerking is een feest van tegenbewegingen, canons en syncopische en harmonische wrijving. De verrassend lichtvoetige slotmaten – Mozarts epiloog op kwartetgebied – klinken als een olijke knipoog.