Hagen Kwartet speelt Schubert en Schumann

Dit programma koppelt de ‘vader van het strijkkwartet’, Joseph Haydn, aan twee kopstukken van de Romantiek: Franz Schubert en Robert Schumann. Haydn had een grote invloed op componisten na hem. Dat is vandaag te horen in het Strijkkwartet in Bes groot dat Schubert componeerde toen hij zeventien jaar jong was.

Ook Schumann bestudeerde werken van zijn voorgangers en bewonderde Haydns kwartetten in het bijzonder om hun ‘Reinheit des Satzes’, ‘künstliche Verflechtungen’ en ‘originelles Gepräge der melodischen Führung’. Schubert en Schumann wisten evenwel hun eigen stempel op het genre te drukken.

Haydn: Strijkkwartet

Als Kapellmeister van prins Nikolaus Esterházy was Joseph Haydn jarenlang verantwoordelijk voor het muziekleven in paleis Eszterháza (bij het huidige Eisenstadt in Oostenrijk). Daar componeerde en leidde hij een rijk oeuvre aan symfonieën, kamermuziek en opera’s, maar ook kerkmuziek.

Onder Haydns handen groeide het strijkkwartet uit van een divertimento (zoals het eerst heette) tot een serieus genre, dat sindsdien inhoudelijk en compositorisch in hoog aanzien staat. De kwartetten van Haydns opus 54, 55 en 64 dateren uit 1788-90 en worden over het algemeen aangeduid als de ‘Tost’-kwartetten. Die van opus 64 zijn inderdaad gewijd aan violist Johann Tost. Hij leidde de tweede violen in Haydns orkest in Eszterháza van 1783 tot zijn vertrek naar Parijs in 1788.

Haydns set van zes kwartetten uit 1788 ging met Tost mee naar Parijs voor publicatie: de eerste drie daarvan werden in 1789 gedrukt als opus 54 en de resterende drie werden in 1790 gepubliceerd als opus 55. Met deze werken tilde Haydn de expressieve mogelijkheden van het genre naar een hoger niveau; vooral de langzame delen zijn dramatischer van karakter dan voorheen.

In het geval van het Strijkkwartet in A groot dat vandaag klinkt is het langzame deel, Adagio cantabile, ook compositorisch opmerkelijk, omdat de verwerking van het thema pas aan het eind, in de coda, plaatsvindt. Daarnaast deed Haydn iets uitzonderlijks in de Finale: het vrolijke rondo krijgt een serieuze toon als het hoofdthema bij de eerste herhaling verandert in een fugatische passage. Aan het eind keert het rondothema echter in zijn oorspronkelijke gedaante terug.

Franz Schubert componeerde zijn eerste strijkkwartet op zijn dertiende, ongetwijfeld gegroeid uit het verlangen zelf muziek bij te dragen aan het familiekwartet: zijn broers Ignaz en Ferdinand bekwaamden zich op de viool, vader Franz Theodor Schubert speelde cello en de jonge Franz nam de altvioolpartijen voor zijn rekening.

Het spelplezier en het experimenteren met het genre zorgden ervoor dat Schubert zich met elke nieuwe compositie verder ontwikkelde. Tegen de tijd dat hij zijn achtste strijkkwartet neerpende, was hij er aardig bedreven in. ‘Voltooid in vierenhalf uur’, schreef Schubert op 5 september 1814 trots aan het slot van het eerste deel van zijn Strijkkwartet in Bes groot.

Het Andante sostenuto kostte hem nog de meeste tijd – vijf dagen – maar op 13 september stond het hele werk op papier. Niet alleen de snelheid is wonderbaarlijk, ook de kwaliteit. De jonge componist toont de ‘lessen’ van Haydn en Mozart goed te hebben begrepen (let bijvoorbeeld op het Menuet). Wat echter vooral opvalt zijn de momenten, met name in het Andante, waarop Schubert het pad van de Romantiek inslaat en zijn eigen weg gaat.  

Robert Schumann schreef in 1842 koortsachtig zoveel kamermuziek, dat het vaak zijn ‘jaar van de kamermuziek’ wordt genoemd: in dat jaar ontstonden de drie Strijkkwartetten, op. 41, het Pianokwintet, op. 44, het Pianokwartet, op. 47 en de Phantasiestücke, op. 88.

Schumanns enthousiasme om voor strijkkwartet te schrijven werd aangewakkerd door de bestudering van werken van Haydn, Mozart en Beethoven. De stijl van Schumanns strijkkwartetten lijkt echter meer op die van zijn vriend Felix Mendelssohn, aan wie hij ze opdroeg.

De drie kwartetten gingen op 13 september 1842, Clara’s 23ste verjaardag, in première. Clara Schumann prees de werken als ‘nieuw en tegelijkertijd helder, mooi uitgewerkt en steeds in kwartetidioom’. Het succes van de strijkkwartetten is echter altijd achtergebleven bij dat van Schumanns werken met piano en de veelgehoorde kritiek op de kwartetten was juist dat ze vanuit een pianistische manier van denken zijn geschreven in plaats van werkelijk voor vier strijkers. Anderen menen weer dat de werken wel degelijk een eigen plaats in de kwartetliteratuur verdienen.

Het Strijkkwartet in A groot, dat te boek staat als het populairste van de drie, opent met een opmerkelijke introductie: de ‘zuchtende’ dalende kwinten roepen een dromerige sfeer op. Het eerste deel laat zien hoe inventief Schumann in het bouwen van thema’s vanuit één motief is, in dit geval de dalende kwint.

Het Assai agitato is een thema met variaties, waarin het thema verrassend genoeg pas in het vierde gedeelte voluit lijkt te worden gepresenteerd. In het Adagio molto komt de intens dichterlijke Schumann om de hoek kijken en de ritmisch gedreven Finale besluit het kwartet levendig en met veel elan.