Hagen Kwartet: Haydns 'Erdödy-kwartetten' 4-6

Tekst: Agnes van der Horst

Toen de Hongaarse graaf József Erdödy een serie strijkkwartetten bij Joseph Haydn bestelde, was de componist op het toppunt van zijn roem. Hij had vorstelijke successen geboekt in Engeland en zijn partituren verspreidden zich over heel Europa. Haydn was bezig aan wat hij zelf het belangrijkste werk vond dat hij ooit schreef, het oratorium Die Schöpfung.

Toch nam hij Erdödy’s opdracht aan. De kwartetten moeten ergens in 1796 zijn voltooid. Zeker weten we het niet – de manuscripten zijn verdwenen – maar begin 1797 werden ze uitgevoerd. Toen de bundel met zes kwartetten in druk verscheen, kondigde muziekuitgever Artaria de nieuwste publicatie ronkend van trots aan in de Wiener Zeitung: ‘Niets van wat dit huis ooit publiceerde, kan worden vergeleken met deze werken.’

Haydn schreef zijn ruim zestig strijkkwartetten meestal in bundels van drie of zes. De zes kwartetten van opus 76 vormen zijn laatste ‘sixpack’. Hierna ontstonden nog twee kwartetten (opus 77) en een onvoltooid gebleven strijkkwartet. Maar deze ‘Erdödy’-­kwartetten worden gezien als de kroon op Haydns strijkkwartet-oeuvre.

Tekst: Agnes van der Horst

Het vierde van de zes strijkkwartetten dankt zijn bijnaam, ‘Sonnenaufgang’, aan de meanderende figuur van de eerste viool aan het begin van het Allegro con spirito. Het motief stijgt stralend op uit de lang aangehouden donkere lijnen van de overige strijkers.

Uit dit thema ontspruit het grootste deel van de ritmische en melodische motieven van het monumentale openingsdeel. Het Adagio is een van Haydns langzaamste. Het deel lijkt een meditatie op de hymne-achtige openings­melodie.

Na een korte generale pauze wordt de rouwstemming intenser en emotioneler. Na het parmantige Menuet brengt het Trio-gedeelte de ernst weer terug. Het hoofdthema van de Finale lijkt op een Engels volkslied – niet zo verwonderlijk, daar Haydn heel wat tijd in Engeland doorbracht.

Het deel heeft de vorm van een rondo, dat begint met een eenvoudig A-B-A-patroon: majeur-mineur-majeur. Maar dan schakelt de muziek opeens naar een hogere versnelling en klinkt er een complexe verwerking van A- en B-delen. 

Het Vijfde strijkkwartet is als een compositorische vitrinekast. Alle ideeën en technieken die Haydn in de loop van ruim een halve eeuw componeren ontwikkelde, zijn hierin tentoongesteld. Alleen al de vloeiende en ontspannen volkse melodie, waarmee het eerste deel begint: zo rijk en eenvoudig tegelijk kan alleen Haydn ze schrijven.

Verderop in het Allegro slaat het majeur om in mineur, waarna de cello even de solist wordt en vervolgens alle strijkers samen losbarsten in een wervelende rondedans. In het zangerige langzame deel is de stemming bezonken.

‘Zelfs Bach en Beethoven hebben geen adagio’s bedacht die diepgaander, religieuzer en fantastischer zijn dan dit’, zei Joseph Joachim – een van de beste violisten van de negentiende eeuw – over dit deel.

Na een warm en opgewekt Menuet met een stoer, vitaal Trio eindigt het kwartet met warmbloedige zigeunermuziek. We hoorden dit soort Balkan-uitstapjes al eerder in deze ‘Erdödy’-kwartetten. Haydn leefde en werkte zo’n dertig jaar min of meer op de Hongaarse grens aan het hof van Eszterháza. Hij zal dit soort muziek ongetwijfeld vaak gehoord hebben.

Het laatste kwartet van de zesdelige bundel staat in het teken van de variatie. Het Allegretto start met een vriendelijk en tegelijkertijd melancholiek thema. De vier variaties die erop volgen, groeien in complexiteit.

Met de laatste versnelt het tempo en verandert de muziek in een fugatische wedren die in volle vaart eindigt. De Fantasia is ook een variatiedeel. Het uitgesponnen thema lijkt sterk op de prachtige melodie uit het tweede deel van het vierde kwartet van de serie. De variaties worden onderbroken door toonladderfiguren. 

Na de langzame zwaarmoedigheid van dit deel vond Haydn het hoog tijd voor een luchtig Menuet. De vrolijke dansmelodie wordt becommentarieerd en als overbrugging van de verschillende episodes fungeren weer de toonladderfiguren die we in het tweede deel tegenkwamen.

Ze spelen ook een belangrijke rol in de Finale, waarin een toonladder­figuur fungeert als thema voor de variaties. Dit snelle slotdeel is doordrenkt van markante ritmiek en spetterende energie.