Hagen Kwartet: Haydns 'Erdödy-kwartetten' 1-3

Tekst: Agnes van der Horst

Toen de Hongaarse graaf József Erdödy een serie strijkkwartetten bij Joseph Haydn bestelde, was de componist op het toppunt van zijn roem. Hij had vorstelijke successen geboekt in Engeland en zijn partituren verspreidden zich over heel Europa. Haydn was bezig aan wat hij zelf het belangrijkste werk vond dat hij ooit schreef, het oratorium Die Schöpfung.

Toch nam hij Erdödy’s opdracht aan. De kwartetten moeten ergens in 1796 zijn voltooid. Zeker weten we het niet – de manuscripten zijn verdwenen – maar begin 1797 werden ze uitgevoerd. Toen de bundel met zes kwartetten in druk verscheen, kondigde muziekuitgever Artaria de nieuwste publicatie ronkend van trots aan in de Wiener Zeitung: ‘Niets van wat dit huis ooit publiceerde, kan worden vergeleken met deze werken.’

Haydn schreef zijn ruim zestig strijkkwartetten meestal in bundels van drie of zes. De zes kwartetten van opus 76 vormen zijn laatste ‘sixpack’. Hierna ontstonden nog twee kwartetten (opus 77) en een onvoltooid gebleven strijkkwartet. Maar deze ‘Erdödy’-­kwartetten worden gezien als de kroon op Haydns strijkkwartet-oeuvre.

Het Allegro con spirito zet qua vindingrijkheid, virtuositeit, welluidendheid en hoorbaar gemaakt speelplezier de toon voor de hele collectie van opus 76.Na drie ferme akkoorden – als de 1-2-3-aftelling van een wedstrijdje snelwandelen – zet de eerste viool in met een eenvoudig, gezellig kroegliedje.

De avonturen die het volkse wijsje tegenkomt – het belandt in een draaikolk, wordt opgesplitst, botst tegen onbekende indringers – lijken als vanzelf te ontstaan, maar zijn natuurlijk uiterst zorgvuldig uitgedokterd en in elkaar gezet.

Het hymneachtige langzame deel brengt rust en bezinning. Haydn toont dat hij ook kan ontroeren en boeien met relatief eenvoudig materiaal, zoals vraag- en antwoordspelletjes, staccato-echo’s en lange melodielijnen.

De muziek van het Menuet wordt steeds opgeschrikt door unisono en forte gespeelde trillers. Het Trio-gedeelte contrasteert hiermee met een elegante volksdans. De Finale is een contrapuntisch kunststukje met wisselende stemmingen en toonsoorten, waarbij schijnbaar terloops wordt verwezen naar elementen uit de voorgaande delen.

Ook het Tweede strijkkwartet zit vol vondsten. De twee dalende kwinten, die het eerste deel openen, bezorgden het kwartet de bijnaam ‘Kwintenkwartet’. Ze blijven gedurende het hele Allegro hun stempel op de muziek drukken.

Het simpele viernotige motief wordt het onderwerp van alle mogelijke fugatische bewerkingen. Na alle wisselende contrasten en modulaties in dit deel, voelt het vredige tweede deel als een vluchtheuvel op een druk kruispunt.

Maar het Menuet brengt weer leven in de brouwerij. Vanwege het spottende karakter van de tweestemmige openings­canon, waarbij de kwartetleden elkaar opgedeeld in twee duo’s imiteren, wordt dit deel wel het ‘heksenmenuet’ genoemd. ­

Haydn besluit dit kwartet lichtvoetig met een Finale, gebaseerd op een thema dat veel weg heeft van Hongaarse zigeunermuziek. Wellicht een vriendelijk gebaar naar zijn Hongaarse opdrachtgever.

In 1796 dreigde Napoleon Oostenrijks gebied binnen te vallen. Haydn reageerde met het componeren van het patriottische ‘Kaiserlied’ Gott erhalte Franz den Kaiser. Het lied werd onmiddellijk een tophit, waarna de componist het een plaats gaf in het tweede deel van zijn Derde strijkkwartet van opus 76 (dat dan ook ‘Kaiserkwartet’ wordt genoemd).

Het ‘Kaiserkwartet’ valt met de deur in huis. Het eenvoudige eerste thema begint met de noten g-e-f-d-c: het anagram van Gott erhalte Franz den Kaiser (Caesar). Het wordt direct omspeeld met ‘koninklijke’ gepuncteerde motieven, strijdlustige ritmische figuren en vooruitwijzingen naar de hoofdmelodie van het tweede deel.

Even klinkt het thema zelfs alsof er een zigeunerorkestje is aangetreden. In het tweede deel klinkt het ‘Kaiserlied’, dat een aantal contrapuntische variaties ondergaat.

Na het plechtige en eenvoudige Kaiser­lied volgt een walsachtig en opgewekt Menuetto. Het bevat een Trio dat klinkt als een minipastorale, waarin mineur en majeur elkaar afwisselen, als licht en schaduw van zonlicht door gebladerte. De Finale is een contrapuntisch netwerk, waarin veel elementen uit de voorafgaande delen de revue passeren.