Gustavo Nuñez speelt Weber bij Concertgebouworkest

Tekst: Anne Stuart

Joseph Haydn tekende op 1 mei 1761 zijn contract bij de regentenfamilie Eszterházy. Het was de start van een roemrijke carrière, en hij zelf zal dat ook hebben beseft. Voor een negenentwintigjarige, onervaren componist kreeg hij een riant salaris, en waren zijn arbeidsvoorwaarden bijzonder goed. Hiertegenover stond een torenhoge werkdruk, en de vorst van Eszterházy had alleenrecht op alle door Haydn gecomponeerde muziek.

De Zesde symfonie in D groot is de eerste symfonie die in dit dienstverband verscheen. Het stuk is bijgenaamd ‘De ochtend’ en maakt deel uit van een trilogie: ‘De ochtend’, ‘De middag’ en ‘De avond’.

Haydn-biograaf Albert Christoph Dies suggereert dat deze thema’s door de vorst zelf werden aangedragen, maar het kan ook zijn dat de namen pas later zijn toegevoegd. Het is in ieder geval niet moeilijk om in de openingsmaten van de Zesde een zonsopkomst te horen.

Het ensemble waarover Haydn de leiding had was in die tijd aan de kleine kant: het bestond uit dertien tot vijftien befaamde solisten. Om deze musici tot hun recht te laten komen staat de symfonie bol van de virtuoze solopassages, zoals voor fagot en contrabas in het derde deel.

In de Zesde symfonie klinken een hoop elementen uit de voor de familie Eszterházy vertrouwde hofmuziek, maar Haydn laat ook onmiskenbaar zijn eigen handtekening achter.

Van Haydns gefronste wenkbrauwen is het een grote stap naar het vrolijke, ja bijna clowneske van Carl Maria von Weber in zijn Fagotconcert in F groot, opus 75. Eén en al dartelheid en zonnigheid hier, geen wolkje te bespeuren. Ofschoon Weber vermoedelijk gekrenkt zou zijn geweest als iemand hem had gezegd dat een van de thema’s uit zijn concert voor fagot veel wegheeft van een thema uit Beethovens jeugdige cellosonates.

Onbewuste beïnvloeding? Kort voorafgaand aan het componeren van het Fagotconcert in 1811 had ­Weber nog aan zijn uitgever geschreven: ‘U vindt dat ik mij een imitator van ­Beethoven toon? Zo vleiend als dat voor deze of gene ook mag zijn, mij doet u met zo’n uitspraak geen plezier. Ik heb gruwelijk het land aan alles wat naar imitatie riekt.’

Een cadeautje was het, dit Fagotconcert, voor een bevriende fagottist uit München. Het instrument had tot dan toe voornamelijk dienst gedaan als orkestkleuring en ­-ver­sterking, solistisch optreden deed een fagottist zelden.

Wat solowerken betreft was de spoeling dan ook dun. Weber, die altijd oog had voor een gat in de markt, speelde daarop in. Zowat alles wat een ge­talenteerd musicus op de fagot aankan, wordt hier gevraagd: alle registers zijn vertegenwoordigd, van zeer hoog tot zeer laag.

Verder snelle akkoordbrekingen, trillers, lyrische melodieën in het middenregister, grappige dialogen met andere instrumenten (fluit, hobo), dan weer enkel begeleidings­nootjes bescheiden op de achtergrond. In de koddige finale wordt het bijna virtuoos, ofschoon in 1811 zulke romantische tendensen nog geen gemeengoed waren.

In juni 1788, toen hij zijn laatste drie symfonieën schreef, stond Wolfgang Amadeus Mozart het water tot de lippen. In arren moede moest hij zelfs verhuizen omdat hij de huur niet kon betalen.

‘Ik zou niet de moed hebben voor u te verschijnen,’ schreef hij ­collega-vrijmetselaar graaf Puchberg, ‘want ik moet eerlijk bekennen dat ik het bedrag dat u me heeft geleend onmogelijk kan terugbetalen. Werd ik maar niet zo gekweld door sombere gedachten.’

Een subscriptie­concert – dat was het enige wat hem uit de nood kon helpen. Snel drie symfonieën geschreven dus. Binnen drie maanden ontstonden de meesterwerken die nu tot de canon van het classicisme behoren.

Dat wil niet zeggen dat van de treurnis een echo doorklinkt. De tijd dat een kunstwerk het voertuig was van persoonlijke emoties, was nog niet aan­gebroken. Bovendien stond Mozarts karakter een vermenging van kunst en gemoedsleven niet toe. 

KV 543, de eerste van het drietal, is wat sfeer betreft zeer afwisselend. Weliswaar klinkt de krachtige Adagio-inleiding dramatisch, maar die vormt alleen maar een opmaat: zodra het doek opgaat voor het Allegro is elk spoor van tragiek verdwenen.

Een helder, regelmatig gefraseerd hoofdthema in Es groot maakt het openingsdeel zelfs zonnig en sprankelend, ook al vanwege het pregnante aandeel van de blazers.

Duistere episoden treffen we weer aan in het tweede deel (Andante con moto), wanneer een dromerige pastorale ambiance, opgeroepen door een fluwelen melodie in de strijkers, ruw wordt onderbroken door tutti uitbarstingen in mineur.

Het Menuetto is rustiek, met een Ländler-achtig Trio waarin de klarinet op de voorgrond treedt. In de pittige Finale trekt het hoofdmotief van de twee openingsmaten als een wervel­wind door het monothematische deel. Het fungeert zelfs als slotakkoord.