Gustavo Dudamel en de Wiener Philharmoniker

Tekst: Olga de Kort

Schilderkunst en muziek. Twee kunst­werelden die zodanig verbonden zijn, dat we geneigd zijn muziek in beeldentaal te beschrijven en bij schilderijen aan bijpassende muziek te denken.

Kleurenpalet, kleurschakeringen, contrasterende kleuren, lichte en donkere beelden: musicologen en muziekcritici rekenen diverse begrippen uit het domein van de schilderkunst tot hun vaste vocabulaire. Ook componisten laten zich graag inspireren door de beeldende kunst. 

Programmatische muziek kent talloze voorbeelden van een geslaagde verbintenis tussen een schilderij en een muzikale toonschildering. Zoals Die Toteninsel van Arnold Böcklin en de tekeningen en schetsen van Viktor Hartmann, twee kunstenaars die dankzij respectievelijk Serge Rachmaninoff en Modest Moesorgski tot zowel de wereld van kleuren als klanken behoren.

Die Toteninsel 
De Zwitserse schilder, graficus en beeldhouwer Arnold Böcklin (1827-1901) behoorde al tijdens zijn leven tot de onbetwistbare meesters van de schilderkunst. Hij schilderde landschappen, bestudeerde de oude meesters in Rome en Nederland en gaf les aan de kunstacademies van Weimar en Basel.

Böcklins schilderijen verbaasden vriend en vijand door zijn uitgesproken voorliefde voor scherpe en contrasterende kleuren. Ook de keuze van onderwerpen was voor zijn tijd nogal opvallend: mythologische bacchanalen en centaurengevechten, badende nimfen en vioolspelende monniken, alle geplaatst in mysterieuze landschappen en voorzien van naturalistische details. Deze veelbesproken kunstschilder was aan het begin van de twintigste eeuw op de top van zijn roem en was een van de meest invloedrijke kunstenaars van zijn tijd.

De eerste componisten die zodanig onder de indruk van Böcklin raakten dat ze besloten zijn schilderijen te verklanken waren An­­dreas Hallén met Die Toteninsel (1898), Felix Weingartner met het symfonische gedicht Das Gefilde der Seligen (1900) en Hans Huber, die de naam van de schilder aan zijn Böcklin Sinfonie (1897/1900) gaf.

Gezien het aantal muzikale toonschilderingen bleek Die Toteninsel, waarvan de schilder zelfs vijf varianten maakte, het meest tot de verbeelding te spreken. Zes componisten, onder wie Serge Rachmaninoff, raakten geïnspireerd door de onbeweeglijke vlakte van Böcklins ‘zee der eeuwigheid’. 

Rachmaninoff kwam Die Toteninsel tegen op een tentoonstelling in Leipzig en vond het een uitdaging om de donkere en grimmige sfeer in muziek weer te geven. Wat hem in het schilderij het meest fascineerde, was niet de boot van Charon met het lichaam van een gestorvene, maar de geconcentreerde stilte van de dichttrekkende mist rondom het dodeneiland.

Verklanking van ­onverstoorbare stilte: deze paradox heeft Rachmaninoff opgelost door een sfeer van serene rust en kalmte te creëren. Contrasterende thema’s herinneren aan de kleurensamenstelling van Böcklins schilderij, waar alle luchtige dromen van weleer oplossen in ondoorzichtige wateren en donkere schaduwen van bomen.

Het symfonische gedicht van Rachmaninoff maakte van de Zwitserse schilder een cultfiguur. Reproducties van Die Toteninsel kwamen op de muren van menig Europese studeerkamer te hangen, en vormden zelfs een voorbeeld voor graftomben op Russische kerkhoven. Decennia later vonden zowel de symbolisten en surrealisten als de realisten hun inspiratie in dit mysterieuze schilderij en zijn sombere sfeer.

Vier jaar na Rachmaninoff raakte Max Reger gefascineerd door Böcklin. Opmerkelijk genoeg was deze Duitse organist, pianist, dirigent en componist juist een bekend voorstander van absolute muziek, vrij van buitenmuzikale invloeden en inspiratiebronnen.

Voor Arnold Böcklin maakte hij echter een uitzondering: hij koos niet één maar vier schilderijen als uitgangspunt voor zijn Tondichtungen. Behalve Die Toteninsel bestaat Regers vierluik uit Der geigende Eremit, Im Spiel der Wellen en Bacchanal. Der geigende Eremit verwijst naar het schilderij Der Einsiedler (de kluizenaar) met een volledig in zijn spel verzonken monnik, die bewonderend beluisterd wordt door nieuwsgierige engeltjes.

De overige drie delen van Regers cyclus dragen dezelfde titels als de schilderijen van Böcklin die de componist inspireerden. In Im Spiel der Wellen kolken de golven van het springen en duiken van lachende centauren die de verschrikte najaden achtervolgen.In het uitbundige Bacchanal danst een groepje feestgangers ten ere van Dionysos.

In al deze werken toont de Zwitserse schilder opmerkelijke contrasten tussen het bruin van het monnikenhabijt, de eilandrotsen of de gebruinde huid van centauren met de witte gewaden van Charon en de melkwitte huid van waternimfen en engelen.

Weer dit indrukwekkende spel van licht en donker, dat Rachmaninoff fascineerde en dat door Reger werd weergegeven in zijn instrumentatie- en tempokeuzes.

De Russische kunstschilder en architect Viktor Hartmann (1834-1873) was tijdens zijn leven slechts bij een kleine kring van collega’s en vrienden bekend. De belangstelling voor zijn genrestukken, ontwerpen en tekeningen groeide echter na een grote postume tentoonstelling, die ook door Modest Moesorgski werd bezocht. Diens pianosuite Schilderijen van een tentoonstelling verbond Hartmanns naam aan een van de meest gespeelde pianocomposities uit de negentiende eeuw. De bekendheid van de tien schetsen is toegenomen door de orkestversie van de Franse componist Maurice Ravel. De suite werd lange tijd beschouwd als ‘onvertaalbaar’ naar andere instrumentale bezettingen.

Volgens Nikolaj Rimski-Korsakov, een expert op het gebied van orkestratie en de redacteur van de eerste uitgave in 1868, kon geen enkel ander instrument dan de piano de kinderlach van de Tuileries, de opwinding van de markt in Limoges of de geladenheid van de akkoorden van Catacomben weergeven. Maurice Ravel durfde het wel. Net als Rimski-Korsakov zelf mengde hij naar hartenlust kleuren en timbres om tot de meest feeërieke symfonische klanken te komen. Als geen ander zou hij het motto van zijn oudere Russische collega – geen ‘uitstekend georkestreerd stuk’ maar ‘een briljante orkestcompositie’ – van zijn eigen handtekening kunnen voorzien. In Schilderijen van een tentoonstelling bereikte Ravel het bijna onmogelijke: de korte genrestukken behielden hun oorspronkelijkheid en de nuances van Moesorgski’s partituur werden door instrumentale vondsten nog sprankelender. Ravels voorbeeld inspireerde meer dan twintig componisten en dirigenten tot een eigen orkestrale ‘Schilderijententoonstelling’, maar de ‘orkestcompositie’ van de Fransman blijft tot nu toe de meest gespeelde en geliefde. Ze zorgt er nog steeds voor dat luisteraars nieuwsgierig worden naar de pianoversie van Moesorgski met haar energieke Promenade, explosieve Baba Yaga, groteske Gnomus, het verlaten oude kasteel en het speelse ballet van de kuikentjes. En via hem ook naar de schilderijen van Viktor Hartmann, die de beide componisten de nodige kleuren, ritmes en verhalen verschafte.