Grote Pianisten: Víkingur Ólafsson solo in Mozart en meer

Mozart tussen 1780 en 1790 is Mozart op z’n best, daarvan is de IJslandse pianist Víkingur Ólafsson overtuigd: ‘In 1781 maakte Mozart kennis met de muziek van Johann Sebastian Bach,’ zegt Ólafsson, ‘hij ontdekte die in een bibliotheek in Wenen. Zijn eigen muziek krijgt er onmiskenbaar een ander karakter door, hij ging gedetailleerder schrijven, gebruikte ook meer polyfonie en je hoort weemoediger en donkerder klanken. Mozart werkte keihard door. De werken die hij componeerde als midden-twintiger horen we nu het vaakst terug in de zalen.’

Net als Bach is Wolfgang Amadeus Mozart een belangrijke componist voor Ólafsson. Hij bracht vele uren met beide meesters door. ‘Bach heeft een mer à boire aan stukken geschreven waar wij als mensen onszelf in kunnen herkennen. Bach schreef niet over zichzelf, zijn eigen lijden, maar over de mens, de wereld. Dat is ijzersterk. Mozart is om andere redenen interessant, hij schreef in de traditie en maakte gebruik van de muzikale vormen van zijn tijd, maar gaf daar altijd een eigen draai aan. En hij verkende de ­grenzen. Neem de Sonate in C groot, KV 545, je hoort hem zoeken naar de uitersten van wat een instrument in zijn tijd aankon. De uitdrukkingskracht is enorm. Of het Strijkkwintet in g klein, KV 516: ik maakte een pianobewerking van het Adagio, daarin hoor je een nieuw tijdperk, de klank is meer beethoveniaans. Mozart gaf de richting aan voor Beethoven, die nog weer veel verder ging in het opzoeken en uiteindelijk oprekken van de grenzen.’

Mozart stond midden in het leven, wist precies wie wat componeerde en speelde ook muziek van zijn tijdgenoten, zoals die nu ook op het programma staat. Hij leerde ook van hun muziek.

‘Mozart zei eens: Bach is de vader en wij zijn de kinderen. Hij bedoelde Carl Philipp Emanuel’

‘Mozart hield van Carl Philipp Emanuel Bach,’ zegt Ólafsson. ‘Mozart zei eens: ‘Bach is de vader en wij zijn de kinderen.’ Men meent veelal dat hij het hier over de grote Johann Sebastian had, maar hij bedoelde echt Carl Philipp Emanuel. Een andere collega, Domenico Cimarosa, was een ster in Mozarts tijd. Deze operacomponist was een paar jaar ouder.’

‘Vele stukken van Mozart ken ik al jaren, ik speelde ze als kind. Door andere componisten ernaast te zetten die leefden in zijn tijd kom je als pianist met frisse oren terug bij Mozart. Datzelfde geldt voor de luisteraar, die ongetwijfeld Mozarts muziek zal herkennen, maar wellicht minder vaak Cimarosa of Baldassare Galuppi voorbij hoort komen.’

Voor de samenstelling van dit programma – eveneens te beluisteren op zijn recentste cd – heeft Ólafsson tal van stukken doorgespeeld voor hij tot een keuze kon komen. Veel van het werk van de minder grote namen was onbekend voor hem. ‘Ik voel vrijheid als ik na deze andere componisten Mozart speel. Door zijn werk op deze manier in te kaderen bevrijd ik mezelf van vooroordelen – ik heb als student dingen op een bepaalde manier geleerd te spelen, dingen slijten erin. Ik kan natuurlijk nooit het verleden uitwissen, de klanken die in je oren zitten, maar je kunt jezelf wel wakker proberen te houden.

Bepaalde stukken van deze minder vaak uitgevoerde componisten hebben absoluut bestaansrecht naast Mozarts oeuvre. Bij mijn weten heeft Mozart de Italianen Cimarosa en Galuppi nooit ontmoet, maar hij kende zeker hun muziek, dat kun je horen in zijn werk. Het leuke is ook dat ze door een programma als dit weer gehoord worden. Ik heb het niet over Haydn, die ­geniale componist heeft promotie door mij niet nodig.’

Dat Ólafsson veel gevoel heeft voor een componist als Mozart is duidelijk, maar hoe weet hij welke uitvoeringspraktijk hij op de muziek uit diens tijd moet toepassen? Hij speelt niet op historisch instrumentarium, de moderne vleugel past hem als een handschoen. Ólafsson kan zijn kijk op deze muziek kwijt op een hedendaagse concertvleugel, een ongelofelijk instrument volgens hem, een geweldige uitvinding. ‘Natuurlijk heb ik geen antwoorden, ik heb ideeën en ik geef richting aan. Waar ik vooral op hoop is dat ik met de luisteraar een muzikale reis kan maken die hout snijdt en waar we allebei, ik en de luisteraar, iets bij voelen.’