Grote pianisten: Krystian Zimerman speelt Chopin en Debussy

In 1832 werden de eerste nocturnes (‘nachtstukken’) van Frédéric ­Chopin gepubliceerd, te weten het driedelige opus 9. Uit zijn volgende nocturnecyclus, opus 15, is de tweede, de Nocturne in Fis groot, de bekendste. De toonsoort heeft maar liefst zes kruisen, de vorm is ABA, en de vloeiende openingsmelodie met zijn parelende en ritmisch virtuoze chromatische loopjes klinkt bij vlagen als een improvisatie. Het contrast met het middengedeelte (‘doppio movimento’, wat staat voor dubbel tempo) is flink, en na deze korte vurige climax is de terugkeer van het bedachtzame openingsthema een weldaad.

De Nocturne in Es groot, opus 55 nr. 2 van zo’n tien jaar later, heeft geen contrasterende middensectie, maar de melodie stroomt lento sostenuto van begin tot eind in één lange lijn voort: een associatieve muzikale ontwikkeling gaat hier boven vorm. De coda twaalf maten voor het einde valt op door een expressieve modulatie, en een paar plots ferme slotakkoorden in lage ligging brengen dit dromerige karakterstuk verrassend ten einde.
Opus 62 bevat Chopins laatst gecomponeerde nocturnes, al zijn het niet de laatste die in druk uitkwamen: drie van zijn in totaal 21 nocturnes verschenen postuum. De Nocturne in E groot, opus 62 nr. 2 heeft een boeiende structuur, samen te vatten als ABCAB. Een gedragen voortschrijdend eerste thema in E groot wordt gevolgd door een sneller melodietje vergezeld van stijgende basloopjes. De twee komen samen in een opgewonden middenstuk in cis mineur, maar na allerlei contrapuntische verwikkelingen keren rust en hoofdtoonsoort weer.

‘Als je geen geld hebt om op vakantie te gaan, dan moet je maar reizen door je fantasie te gebruiken.’ Iets in die geest schreef Claude Debussy eens aan een vriend. In zijn pianotriptiek Estampes paste hij dit credo zelf toe. Het woord ‘estampes’ betekent ‘afdrukken’, en de eerste twee delen kun je dan ook zien als muzikale prentbriefkaarten uit exotische oorden waar de componist zelf nooit was geweest.

Het openingsdeel schetst indrukken van het Verre Oosten. De basis van ‘Pagodes’ zijn pentatonische toonladders, kenmerkend voor veel Aziatische muziek. Op de wereldtentoonstelling van 1899 in Parijs had Debussy Indonesische gamelan gehoord, en die toontaal probeerde hij te benaderen door de melodie zich vooral te laten afspelen op de zwarte toetsen van de piano. Collega Maurice Ravel zou een paar jaar later iets soortgelijks doen in ‘Laideronette, keizerin van de pagodes’ uit zijn kindercyclus Ma mère l’Oye.

Exotiek was destijds in de mode in het Franse componeren. Zo zou Georges Bizet al in 1875 de habanera – een in Spanje populaire dans met een oorsprong in Cuba – een plek geven in zijn opera Carmen (‘L’amour est un oiseau rebelle’). Debussy’s zwoele ‘Avond in Granada’ heeft vooral een ritmische verwantschap met Spaanse muziek. Op twee korte uitbarstingen tegen het einde na, worden voor de hand liggende flamenco-effecten vermeden. De Spaanse componist Manuel de Falla, die van 1907 tot 1914 in Parijs verbleef, was zo te spreken over Debussy’s werk dat hij het zou citeren in zijn gitaarstuk Hommage aan Debussy, en hij roemde diens kunst om ‘uit geschapen (en dus niet geïmiteerd) materiaal het karakter van iets authentieks, in dit geval uit Andalusië, te scheppen’.

Het slotdeel van Estampes, ‘Tuinen in de regen’, is in tegenstelling tot het voorgaande muziek van een thuisblijver: Debussy verklankt een druilerige dag in een park. Hij doet dat in de improvisatorische vorm van een toccata, en gezien de snelheid van de noten valt er een flinke plensbui. De muziek citeert de kinderliedjes Do, do, l’enfant do en Nous n’irons plus au bois. Alsof een kind vanachter het raam naar de regendruppels kijkt en wacht tot het kan gaan buitenspelen.

Karol Szymanowski was nog student aan het conservatorium van Warschau toen hij de Varia­ties op een Poolse volksthema in b klein schreef. Hij droeg ze op aan zijn leraar Zygmunt Noskowski en dat was meer dan beleefdheid of vleierij: de band tussen de twee was hecht. Noskowski verwees naar zijn student zelfs als zijn ‘geestelijke zoon’. In tien variaties toont Szymanowski zijn ontluikend meesterschap, geënt op Skrjabin, Chopin (een Marcia funebre als achtste variatie) en ook Li­szt (die grandioze Finale!).
De variaties vormen een van de werken waarmee Szymanowski zijn studietijd afrondde. Kort daarna zou hij mee Młoda Polska (‘Jong Polen’) oprichten, een groep kunstenaars die vanaf 1905 Europa rondreisde om hedendaagse Poolse kunst te promoten.

Karol Szymanowski, jaartal onbekend

Hoewel Johannes Brahms door sommige tijdgenoten als conservatief werd bestempeld, was hij ook een kind van zijn tijd en in de ban van het romantisch nationalisme. Dit komt duidelijk tot uiting in later werk als Ein deutsches Requiem, met Duitse bijbelteksten in plaats van de gebruikelijke Latijnse misteksten, maar ook zijn vroege werk kent nationalistische trekjes. Als tiener verzamelde Brahms Duitse volksliedjes en hoofse gedichten, die hij voor piano bewerkte. Dit is te horen in zijn Tweede sonate in fis klein, geschreven op negentienjarige leeftijd. Het werk dateert van vóór zijn eerste pianosonate, maar werd pas later gepubliceerd. Het eerste deel heeft een traditionele sonatevorm: Brahms exposeert twee contrasterende thema's, gaat vervolgens met dit materiaal aan de haal in de doorwerking en sluit af met een recapitulatie, waarin de thema's in één en dezelfde toonsoort terugkomen. Het Andante is een serie variaties op het lied Mir ist leide. Oorspronkelijk een minnelied uit de late Middeleeuwen. Ook het Scherzo neemt deze melodie als uitgangspunt, dit keer voor een levendig trio. De serene introductie van de Finale leidt tot een onstuimige doorwerking en een betoverend slot.