Grote Pianisten in de Kleine Zaal: Alexander Malofeev speelt Beethoven

Pianist Hans von Bülow noemde ze het Oude en het Nieuwe Testament: Bachs Wohltemperirtes Clavier en Beethovens 32 pianosonates. En terecht, want Beethovens sonates zijn een mijlpaal, en vormen een rode draad in zijn oeuvre. Ook al was zijn studietijd bij Joseph Haydn geen onverdeeld succes, Ludwig van Beethoven droeg zijn vroegste sonates aan zijn leermeester op. Ze verraden nog duidelijk de klassieke invloeden.

Maar latere sonates zoals opus 27 tappen uit een ander vaatje. Al meteen het Adagio sostenuto breekt met de klassieke modellen: het is langzaam en heeft geen traditionele sonatevorm. Tijdgenoot Carl Czerny vond het ‘een nachtelijke scène waarin een klagende geestesstem uit de verte klinkt’. De breuk met de traditie inspireerde de Berlijnse dichter en muziekcriticus Ludwig Rellstab in 1832 tot het beeld van een boot bij maanlicht op de Vierwaldstättersee: ‘Mondschein’.

Deze bijnaam heeft weerstand opgeroepen. Betoogde pianist András Schiff daarom dat het de minst begrepen Beethoven-sonate is? ‘Er ligt een dichte laag valse traditie overheen, en de muziek is als een groot schilderij met een hoop stof en vuil dat je wilt restaureren zodat je de echte kleuren krijgt.’

De sonate was opgedragen aan gravin Giuletta Guicciardi, een leerlinge voor wie Beethoven warme gevoelens koesterde. Het Allgemeine Zeitschrift zur Musik ontving de sonate positief: ‘Deze fantasie is van begin tot einde een gedegen geheel, in één keer geschapen als een samenhangend werk vanuit de meest innerlijke dieptes van een geïnspireerde ziel.’ Toch had Beethoven zelf zijn bedenkingen – hij zou later tegen Czerny gezegd hebben dat hij betere werken geschreven had.

‘Lesen Sie nur Shakespeares Sturm.’ Zo zou Beethoven gereageerd hebben toen zijn secretaris en manusje-van-alles Anton Schindler vroeg naar de sleutel tot de sonates opus 57 en 31/2. Of dit door Schindler opgetekende citaat op waarheid berust, is de vraag: zijn uitlatingen zijn niet altijd even betrouwbaar gebleken. Hoe het ook zij, vanaf dat moment heeft de Sonate opus 31/2 de bijnaam ‘Der Sturm’.

Ze werd geschreven in 1802, het jaar waarin de dramatische gevolgen van Beethovens doofheid duidelijk werden – het is ook het jaar waarin het beroemde Heiligenstädter Testament ontstond. Daarin verwoordde de componist zijn frustratie: ‘Ah! Het bleek onmogelijk voor mij om de wereld te verlaten voordat ik alles wat ik in mij voel voortgebracht heb, en dus moet ik dit ellendige leven verdragen.’ Evenals de ‘Mondschein’ kadert deze sonate in de periode waarin Beethoven ‘Neue Wege’ aan het zoeken was. Een voorbeeld daarvan is het instrumentale recitatief in het eerste deel, dat opduikt net vóór de reprise. Opvallend zijn de heftige stemmingswisselingen in het openingsdeel, maar ook het middendeel dat welhaast orkestraal aandoet.

Nikolaj Medtner was bijzonder geïnteresseerd in Beethovens ‘Neue Wege’. Vooral Beethovens late pianosonates en strijkkwartetten openden een nieuwe wereld voor hem. Medtner werd geboren in Moskou, op kerstavond 1879. Tussen 1891 en 1900 studeerde hij piano aan het conservatorium. Bij zijn afstuderen werd hem de gouden medaille toegekend als beste student van dat jaar; datzelfde jaar won hij het Anton Rubinstein Concours. Een carrière als pianovirtuoos leek zich aan te dienen. Het vooruitzicht echter één en hetzelfde programma gedurende langere tijd te moeten spelen maakte dat hij een voorgenomen Europese tournee afbrak en zich verder privé bekwaamde in compositie.

Medtner had weinig op met de Russische Revolutie en verliet de Sovjet-Unie in 1921. De al eerder uitgeweken Serge Rachmaninoff organiseerde voor hem in 1924-25 een concerttour door Amerika en Canada. In 1936 vestigde Medtner zich in Engeland, waar hij de Tweede Wereldoorlog doorkwam dankzij de steun van enkele vrienden. Medtners stijl demonstreert duidelijk dat hij zich geen avant-gardist voelde: zijn inspiratie lag overduidelijk in het verleden. Van de veertien pianosonates wordt opus 22 – de vijfde sonate – het meest uitgevoerd. De eerste schetsen dateren van de jaren 1890, waarschijnlijk oorspronkelijk bedoeld voor een vioolsonate. Commentatoren hebben gewezen op verwijzingen naar Russische volksmelodieën en op de centrale rol van het Andante lugubre met chromatisch gekleurde harmo­nieën.

Rachmaninoff noemde Medtner ‘de grootste componist van onze tijd’. Die bewondering was wederzijds: Medtner wijdde ook lovende woorden aan zijn landgenoot. Die overigens nogal zwaar op de hand kon zijn. In 1911 beklaagt Rachmaninoff zich over drukte en vergeetachtigheid, gezien zijn ‘hoge leeftijd’. Nu was Rachmaninoff toentertijd nog maar 38 maar, toegegeven, hij had het druk op dat moment. Naast een veeleisende concertprakrijk probeerde hij zich in de zomermaanden zoveel mogelijk terug te trekken op het landgoed Ivanovka. Waar hij ook aan het werk bleef.

Ooit zei Rachmaninoff niet te geloven in artiesten die te veel verklappen wat hun voor ogen stond.

Slechts twee dagen na de hierboven aangehaalde brief voltooide Rachmaninoff de schetsen van de eerste van zijn negen Etudes-tableaux. Zoals hun naam ‘etudes-taferelen’ suggereert, hebben ze een schilderend karakter, maar over de aard van die taferelen hulde Rachmaninoff zich in stilzwijgen. Ooit zei hij niet te geloven in artiesten die te veel verklappen wat hun voor ogen stond. Desondanks gaf hij wel enige aanwijzingen aan Ottorino Respighi die in 1930, op verzoek van dirigent Serge Koussevitzky, enkele Etudes-tableaux orkestreerde. Het blijft echter de vraag of dat geen verklaringen achteraf zijn; naar de echte inspiratiebronnen blijft het daarom gissen.

Overigens had de term Etudes-tableaux geen dwingend karakter, want toen Rachmaninoff drie van deze werken in première bracht werden ze ‘Préludes-tableaux’ genoemd. Opmerkelijk is dat de set Etudes-­tableaux opus 33 anders werd gepubliceerd dan Rachmaninoff ze schreef: de nummers drie, vier en vijf schrapte hij. De vierde vond later in gereviseerde vorm een plaats in de Etudes-tableaux opus 39, terwijl de derde en vijfde lange tijd in zijn bureaula bleven liggen en pas in 1947 postuum werden gepubliceerd. Wellicht zag Rachmaninoff af van publicatie van de derde Etude-­tableau om zich vrijer te voelen bij de compositie van zijn Vierde pianoconcert: daarin vinden we duidelijke verwijzingen naar dit werk.