Grote Pianisten: Igor Levit

Johann Sebastian Bach componeerde zijn Chro­matische fantasie en fu­ga in d klein, BWV 903 naar alle waarschijnlijkheid in de twintiger jaren van de achttiende eeuw, toen hij in Leipzig woonde. Het oorspronkelijke manuscript ging verloren en de oudste kopie draagt de titel Fantasie chromatique pour le clavecin. De compositie is uniek in zijn soort: groots opgezet, extravagant, boordevol emotie en getuigend van een grenzeloze verbeeldingskracht. De titel duidt op het fugathema dat grotendeels is opgebouwd uit de kleinst mogelijke op elkaar volgende stapjes (chromatiek), maar ook op de fantasie die met zijn stoutmoedige akkoorden de traditie lijkt te tarten. Toch past Bachs Chro­matische fantasie wel degelijk in een traditie, namelijk die van de ‘stylus phantasticus’ – een wijze van componeren die in het zestiende-­eeuwse Italië in zwang was geraakt en gekenmerkt wordt door het gebruik van korte contrasterende episodes, plotselinge pauzes en een grote virtuositeit – dat al gegoten in een zeer vrije vorm die de improvisatie nadert. Op Bachs Fantasie zijn al die kenmerken van toepassing. Na een zeer krachtig openingsstatement volgt een soort prelude en het volgende segment vormt een aaneenschakeling van recitatieven, waarmee een zeer emotioneel verhaal wordt verteld. Het derde segment – de muziek wordt hier steeds briljanter – vormt een mix van de eerste twee. De driestemmige Fuga begint heel kalm en strikt (even rust na die eclatante fantasiefinale), maar wordt al snel vrijer en gepassioneerder: elementen uit de Fantasie breken op de Fuga in.

Hij was 21. Met de Schumanns, die Johannes Brahms een jaar eerder had leren kennen en door wie hij op handen gedragen werd, had zich een hechte vriendschap ontwikkeld. Tot zich eind februari 1854 een ramp voltrok: Robert Schumann deed een suïcidepoging, werd gered en in een psychiatrische instelling opgenomen. Het raakte Brahms diep. Enkele maanden later schreef hij zijn ­Ballades, opus 10 – naar verluidt als troost voor Clara Schumann en uit eerbied voor Robert Schumann. Een ballade is een instrumentale compositie in een verhalende stijl.

‘Hoe dierbaar zijn mij alle werken die deze winter verschijnen, dus ook mijn Ballades; ze herinneren me zoveel aan de avonduren met Clara’

Brahms hield niet van programmamuziek, maar soms liet hij zich inspireren door literaire bronnen, zoals in de eerste ballade. Boven de muziek schreef hij: ‘Nach der schottischen Ballade: “Edward” in Herders “Stimmen der Völker”.’ Deze Schotse ballade van een onbekende dichter, vertaald door Johann Gottfried Herder, is een poëtische dialoog tussen Edward en zijn moeder. Zij ondervraagt haar zoon over zijn met bloed besmeurde zwaard en treurige stemming. Na enkele ontwijkende antwoorden bekent hij dat hij zijn vader heeft gedood, dat dat zwaar op hem drukt, en uiteindelijk dat hij zijn moeder vervloekt omdat zij hem ertoe heeft aangezet. De volgende drie ballades hebben geen programma. De lyrische tweede ballade opent als een lied. Schumann was verrukt, hij hoorde in dit deel magische tonen. De derde ballade met de titel Intermezzo is een scherzo, met harpachtige klanken in de buitendelen en een mysterieus feeëriek middendeel. Voor Schumann klonk het ‘demonisch’. Dromerig, bijna zuchtend, volgt de vierde ballade met een contrasterend middendeel. Hoezeer deze vier ballades met Clara Schumann verbonden waren blijkt uit wat Brahms begin 1855 schreef: ‘Hoe dierbaar zijn mij alle werken die deze winter verschijnen, dus ook mijn ­B­allades; ze herinneren me zoveel aan de avonduren met Clara.’

Zie Notenbeeld: Derde symfonie ‘Eroica’