Grote Pianisten: grootmeester Grigory Sokolov speelt Purcell en Mozart

De twee componisten van vanavond treffen we zelden op één programma aan. Toch zijn in hun levens – precies een eeuw van elkaar verwijderd – een paar frappante overeenkomsten aan te wijzen.

Zowel Henry Purcell als Wolfgang Amadeus Mozart kunnen we onderbrengen in de categorie jong gestorven genieën. Purcell werd 36, Mozart slechts 35 jaar oud. Beiden zijn vanwege hun vroege dood onderwerp geworden van mythevorming. Bij Mozart ging het verhaal over de mogelijke vergiftiging door zijn ‘concurrent’ Antonio Salieri, bij Purcell over een uit de hand gelopen kroegbezoek, waarna zijn vrouw hem niet wilde binnenlaten en hij een koude nacht buiten moest doorbrengen, zodat hij ziek werd en stierf.

Ook stammen ze allebei uit een muzikaal nest. Mozart schreef zijn eerste composities al op vijfjarige leeftijd en werd door zijn vader op sleeptouw genomen om als wonderkind door heel Europa te trekken en Purcell was waarschijnlijk acht jaar oud toen hij zijn eerste liederen componeerde.

Maar waar Mozart bijna zijn hele leven lang onder grote invloed van zijn vader stond, weten we van Purcell niet eens wie precies zijn vader was. Hij was de zoon van Henry senior of van Thomas Purcell, beiden musicus aan het Engelse hof. Wie de vader ook was, net als Mozart kwam Purcell in een muzikaal gespreid bedje terecht. De jonge Henry bleek een uitzonderlijk talent en hij kwam spoedig onder de hoede van John Blow, de organist van de Chapel Royal. Die was zo onder de indruk van Purcells muzikale prestaties dat hij zijn functie in 1680 aan hem overdroeg. Na Purcells dood in 1695 zou Blow de post als organist weer overnemen en een hartverscheurend mooie elegie aan zijn betreurde leerling opdragen.

Purcells instrumentale muziek

Purcell componeerde in alle genres die in zijn tijd gebruikelijk waren. In zijn jongere jaren concentreerde hij zich vooral op kerkmuziek voor de Chapel Royal. Daarbij greep hij enerzijds terug op de grote Engelse polyfone traditie van zijn voorgangers, maar wist hij anderzijds ook allerlei Franse en Italiaanse invloeden van componisten van zijn eigen generatie toe te voegen.

Gedurende zijn laatste levensjaren concentreerde hij zich op muziek­theaterwerken die aan het hof werden uitgevoerd. Naast zijn enige opera, Dido and Aeneas, waren dat spektakels (semi-opera’s of spectaculars) waarin zowel gesproken toneelteksten als muziek een plaats hadden. King Arthur, The Fairy Queen en The Indian Queen bevatten veel liederen die ook afzonderlijk kunnen worden uitgevoerd. Instrumentale muziek neemt binnen Purcells oeuvre een minder omvangrijke plaats in, maar ook op dit gebied heeft hij zich op een geheel eigen wijze gemanifesteerd.

Net als in zijn kerkmuziek putte hij ook in zijn instrumentale werken uit allerlei bronnen. Hij schreef triosonates in Italiaanse stijl, fantasieën voor gambaconsort in oud-Engelse stijl, en zijn klaviermuziek is geënt op de Franse style brisé. Deze stijl was oorspronkelijk ontwikkeld voor luitmuziek; kenmerk is het spelen in gebroken akkoorden, waarbij de luitsnaren één voor één worden aangetokkeld. Op het klavier vertaalt zich dat naar het iets na elkaar inzetten van rechter- en linkerhand. Jacques Champion de Chambonnières was de eerste die op deze manier klavecimbel speelde, maar het was vooral zijn leerling Louis Couperin die deze stijl verder vervolmaakte.

Purcell liet zich in zijn klavecimbelmuziek, acht suites en een flink aantal losse stukken, sterk door Couperin beïnvloeden, maar adopteerde diens stijl niet zonder meer. Net als in al zijn andere werken wist Purcell ook met zijn klaviermuziek de luisteraar te verrassen met ingenieuze harmonische wendingen die hij soms aardig kon laten schuren. Franse componisten deden dat niet, die vonden dat hun klavecimbelmuziek vooral plezierig in het gehoor moest liggen en dus was er geen plaats voor onverwachte wendingen.

Purcells suites bestaan – zoals gebruikelijk – uit een opeenvolging van korte delen die op dansvormen uit verschillende regio’s geënt zijn, zoals allemande, courante en sarabande, voorafgegaan door een prelude. Daarnaast zijn er variaties op Schotse of Ierse volksliedjes en wat langere stukken die de aanduiding Ground hebben, de Engelse benaming voor een variatie­reeks op een kort ­basthema. Deze vorm vinden we bij Purcell door zijn hele oeuvre heen, bijvoorbeeld ook in de beroemde slot-aria van Dido (‘When I’m Laid in Earth’) uit Dido and Aeneas. Dit componeren op   een kort basthema kennen we onder verschillende benamingen, zoals ­passacaille en chaconne, maar in Engeland was de term ground het meest gebruikt. A Ground in Gamut gebruikt als basthema exact dezelfde acht noten waarmee Johann Sebastian Bach het thema van zijn Goldberg-variaties (1740-41) begint. Dit achtnootsthema werd ook door veel andere zeventiende-­eeuwse componisten gebruikt.

Mozarts klaviermuziek

Of Mozart de muziek van Purcell gekend heeft, weten we niet, maar hij schreef zelf wel een klavecimbelsuite in oude stijl (KV 399). Tijdens de concerten die de muziekminnende baron Gottfried van Swieten in Wenen organiseerde, kwam Mozart in aanraking met oudere muziek en hij bewerkte een aantal stukken van Georg Friedrich Händel (1685-1759). Van de vanavond uitgevoerde Sonate nr. 13 in Bes groot, KV 333 lijkt de melodiek geïnspireerd door werk van Johann Christian Bach (1735-1782), de jongste zoon van Johann Sebastian, die Mozart diverse malen had ontmoet. De klaviersonate ontstond in Linz in november 1783, in dezelfde periode dus als zijn Linzer Symfonie, KV 425, maar werd pas in de zomer van 1784 gepubliceerd. Het stuk klinkt vrij eenvoudig, maar is technisch een van de meer veeleisende pianosonates van Mozart. Pianisten scharen Mozart doorgaans niet onder de moeilijkste componisten van het repertoire, maar onderschatten vaak de grote technische beheersing en het muzikaal inzicht die een klaviersonate als deze vergen. Zoals de pianist Arthur Schnabel (1882-1951), die zich zeer intensief met Mozart bezighield, ooit over dit stuk opmerkte: ‘Het is eigenlijk te gemakkelijk voor kinderen maar te moeilijk voor virtuozen’.

Na de opgewekte toon van de sonate sluiten we het concert ingetogen af met een op zichzelf staand Adagio, door Mozart op 19 maart 1788 toegevoegd aan zijn werkcatalogus. Of dit losse stuk deel had moeten uitmaken van een meerdelige sonate weten we niet. Het Adagio in b klein, KV 540 telt slechts 57 maten, maar de pianist is vrij om alle herhalingen wel of niet te spelen. De toonsoort b klein roept een treurige sfeer op, Mozart gebruikte hem zelden in zijn instrumentale muziek. In de allerlaatste maat gaat het Adagio naar B groot, waardoor het toch nog met een verlossend majeurakkoord eindigt.