Grote Pianisten: Grigory Sokolov

De werken van Johann ­Sebastian Bach, Frédéric Chopin en Robert Schumann op dit programma kunnen worden beschouwd als hoogtepunten van zowel de piano­literatuur als van het oeuvre van de afzonderlijke componisten. Bach geeft zich in zijn eenvoudig als ‘Clavier-­Übungen’ gepubliceerde werken te kennen als groot constructeur en poly­fonist. Maar ook als generalist die in alle Europese stijlen thuis was. Chopin, in de tweede helft van zijn leven woonachtig in Parijs, herinnert zich in zijn mazurka’s zijn Poolse vaderland. De Duitse romanticus Schumann begeeft zich in Waldszenen op een boswandeling. Chopin en Schumann waren in hun tijd esthetische tegenpolen. Wat beiden verbindt is hun bewondering voor de kunst van Bach.

Johann Sebastian Bachs ‘Clavier-­Übungen’, zijn partita’s en duetten, behoren tot het pianis­tische standaardrepertoire. Het feit dat Bach met ‘Clavier’ de in zijn tijd gangbare toetseninstrumenten, orgel en klavecimbel, bedoelde, doet hieraan geen afbreuk. Het klavier bood Bach, zelf toetsenist, onuitputtelijke mogelijkheden om harmonieën en stemmen te combineren. Daarbij kwam nog de uitvinding van de gelijkzwevende stemming, die hem op het idee bracht werken in alle 24 toonsoorten te schrijven (Das wohltemperirte Clavier).

Bach publiceerde in totaal vier bundels onder de titel ‘Clavier-Übung’. De eerste twee bevatten de Partita’s 1-3 respectievelijk 4-6. De derde bevat onder andere de 4 Duetten, en de vierde bestaat uit de Goldberg-variaties. In alle gevallen gaat het niet alleen om pianistisch veeleisende werken, maar ook om compositorische juweeltjes.

In zijn partita’s heeft Bach zich door Franse en Italiaanse genres en dansvormen laten inspireren. Wellicht is het om verkooptechnische redenen dat de componist de in eigen beheer uitgegeven partita’s op het titelblad de omschrijving ‘Galanterien’ meegaf: ‘CLAVIR-ÜBUNG. Präludien, Allemanden, Couranten, Sarabanden, Giguen, Menuetten und andere ­Galanterien...’ Maar Bach heeft deze m­odieuze vormen zijn eigen muzikale universum binnengehaald. De Partita nr. 2 in c klein begint met een ambitieuze Sinfonia, bestaande uit een plechtige introductie, een melodieus middengedeelte en een tweestemmige, canonachtig vervlochten afsluiting. Dit openingsdeel wordt gevolgd door een ritmisch complexe Courante, een statige Sarabande en een opgewekt Rondeaux, waarna de partita – op z’n Italiaans – besluit met een uitbundig Capriccio. In zijn 4 Duetten uit het latere derde deel van de ‘Clavier-Übung’ wijst de neutrale titel er al op dat Bach op zoek was naar een universelere muzikale taal, hetgeen zou culmineren in zijn allerlaatste werk Die Kunst der Fuge. De 4 Duetten ontwikkelen zich tot ingenieus uitgewerkte polyfone zettingen voor slechts twee stemmen. Het ging de componist erom rationaliteit en emotie samen te brengen, en dat heeft nauwelijks een musicus beter gekund dan Johann Sebastian Bach.

De negentiende eeuw was het tijdperk van de virtuozen, de spectaculaire concerten en illustere salons. Maar Frédéric Chopin was in tegenstelling tot zijn collega Franz Liszt geen liefhebber van grote optredens en hield niet zo van theatrale effecten. Was Liszt waarschijnlijk de meest gevierde pianist en componist, de introverte en meer van intiemere genres houdende Chopin – denk aan bijvoorbeeld zijn nocturnes – was volgens een tijdgenoot de ‘meest geliefde’. Zowel de Hongaar als de Pool vestigde zich in Parijs; Liszts ­Hongaarse ­rapsodieën en Chopins polonaises en mazurka’s werden in de kosmopolitische Franse metropool als een culturele verrijking ervaren.

Het was misschien een gril, heimwee of allebei dat Chopin in zijn Parijse woning een urn met Poolse aarde bewaarde. In ieder geval behoorde de mazurka tot Chopins favoriete muzikale genres. De eerste mazurka’s componeerde hij al op jonge leeftijd in Warschau en het genre bleef tot aan zijn dood in 1849 te Parijs een inspiratiebron. Typerend voor de mazurka is haar syncopische ritme: het accent ligt niet zoals in de gangbare West-Europese driekwartsmaat op de eerste, maar op de tweede tel, hetgeen het opzwepende Slavische karakter van deze Poolse volksdans onderstreept. De Vier mazurka’s, opus 30 en de Drie mazurka’s, opus 50 dateren uit 1837 en 1842. Uiteraard zijn ze gebaseerd op hetzelfde ritmische patroon, maar ze verschillen in tempo en stemming. Chopin heeft het volksachtige voorbeeld naar zijn smaak veranderd en naar zijn eigen handen gemodelleerd.

Anders dan de naar Parijs geëmigreerde Chopin en vergelijkbaar met zijn landgenoot Bach heeft Robert Schumann zijn vaderland nooit verlaten. De activiteiten van de in het Thuringse Zwickau geboren componist beperkten zich min of meer tot Saksen, Leipzig en Dresden, uitgezonderd zijn laatste jaren in Düsseldorf met als eindstation de psychiatrische inrichting Bonn-Endenich. 

In het nog in adellijke machtsgebieden gesplitste Duitsland kwam het rond 1800, aangespoord door de Franse vrijheidsgedachte, tot een bloeiperiode in de kunsten. Het was het begin van de Duitse Romantiek. Gevoelige romans, sprookjes en gedichten van onder anderen Clemens Brentano, de Gebroeders Grimm en Heinrich Heine deden de ronde. In de muziek zette vooral Schumann de toon. Schumann – die aanvankelijk een carrière als dichter niet uitsloot – slaagde erin om poëzie en muziek op geniale wijze te verbinden. Franz Liszt schrijft: ‘Schumann heeft zich, voordat hij musicus werd, te veel in het rijk van de fantasie bewogen, heeft te vaak met vuur- en luchtgeesten verkeerd en (…) contact gehad met merkwaardige, onmogelijke wezens die aan het brein van E.Th.A. Hoffmann en Jean Paul zijn ontsproten, en heeft ook zijn kunst meegevoerd in deze regionen.’ Schumanns van fantasie doordrongen muzikale miniaturen voor piano – en hierin is hij op z’n best – getuigen daarvan. Hiertoe behoort ook de cyclus Waldszenen, die opent met het betreden (‘Eintritt’) van de wonderbaarlijke wereld van het bos. Het is een verstilde wereld, maar de wandelaar observeert ook jagers op de loer, loopt langs een bloemenwei en stuit op een boze ‘verrufene’ plek. Hij treft een herberg aan, luistert naar het ‘profetische’ lied van een vogel, hoort jachtgeluiden en neemt ten slotte afscheid van het geheimzinnige woud, zijn gevoelens en gedachten achterlatend.