Grote Pianisten: Grigory Sokolov

De twee invloedrijkste ­protagonisten van de vroeg-­romantische ­muziek in Wenen, Ludwig van ­Beethoven en Franz Schubert, waren in hun composities nauw aan elkaar verwant. Althans, voor zover het gaat om de vormen waarin zij voornamelijk componeerden, zoals bijvoorbeeld de sonate, de symfonie, variatiereeksen en het strijkkwartet. Hun karakters, en daarmee ook de inhoud van hun muziek, verschilden echter radicaal van elkaar. Beethoven wortelde in vormtechnische zin nog in de klassieke, laat-achttiende-­eeuwse traditie, maar tegelijk was hij compositorisch dé grootste ­vernieuwer van zijn tijd en had hij als zodanig veel invloed op ­Schubert. Deze componeerde het meest expliciet in de romantische stijl, bijvoorbeeld doordat hij vrijere vormen ging gebruiken zoals fantasie, impromptu en moment musical, en hij als grondlegger van de negentiende-­eeuwse liedkunst dé schepper was van onovertroffen zangrijke melodieën.

De twee componisten stierven slechts anderhalf jaar na elkaar, hoewel ­Schubert 27 jaar de jongere van Beethoven was. Grigory Sokolov spiegelt in zijn recital het eindpunt van beider muzikale ontwikkeling, wanneer hij het programma voor de pauze afsluit met Beethovens laatste pianowerk en na de pauze ­Schuberts zwanenzang speelt.

Beethovens ‘Grand Sonate’ in Es groot, opus 7 heeft een ­speciale plaats binnen zijn vroege ­sonates, omdat hij met een speeltijd van een half uur voor zijn tijd uitzonderlijk lang was en in lengte later alleen nog overtroffen werd door de reusachtige ‘Hammerklavier’-sonate (1818). Ook Beethovens andere vroege sonates zijn aanzienlijk grootschaliger dan die van eerder Wolfgang Amadeus Mozart en Joseph Haydn, mede doordat hij als eerste in de vanouds driedelige ­klaviersonate een extra deel invoegde: het elegante menuet of het veel snellere en technisch briljantere scherzo. 

Beethovens oeuvre wordt vanouds in drie scheppingsperiodes ingedeeld: de vroege, de midden- en de late periode. De eerste periode (1792-1802) wordt ook wel de ‘Klassieke’ genoemd, omdat de componist zich in die jaren nog aan de vormprincipes hield zoals die in het laatste kwart van de achttiende eeuw in het oeuvre van Haydn en Mozart waren uitgekristalliseerd. In de ‘heroïsche’ middenperiode (1802-1812) schiep hij grotere, expressievere werken waarmee hij de basis legde voor de muziek van de Romantiek. In zijn late scheppingsperiode (1812-1827) experimenteerde Beethoven met complexe structuren, diepgaande expressie en vernieuwende harmonieën. Zijn laatste composities waren voor hun tijd ongekend modern.

In zekere zin geldt dat echter ook al voor de Vierde sonate. Feitelijk staat dit werk uit Beethovens eerste scheppingsperiode dichter bij Schuberts laatste drie sonates uit 1828 dan bij de laatste sonates van Mozart uit 1788. Beethovens vierdelige sonate heeft een sterk persoonlijk, overwegend liefelijk karakter. Vandaar dat hij later, overigens niet van Beethoven, de bijnaam ‘die Liebliche’ kreeg. Vooral het opgewekte en levendige eerste deel toont Beethovens vernieuwende benadering van vorm en expressie. Deel 2, Largo con espressione, is statig en qua schrijfwijze veel orkestraler dan de langzame delen uit zijn eerdere sonates. Deel 3 houdt het midden tussen een menuet en een scherzo; daarom gaf Beethoven het simpelweg de tempoaanduiding Allegro. Mede door de mineurtoonsoort vormen de door beide handen synchroon gespeelde in tr­iolen gebroken akkoorden in de middensectie een dramatisch hoogtepunt. Beethoven besluit de sonate met een speels Rondo.

Naast grote sonates componeerde Beethoven ook werken in de allerkleinste vorm: de bagatelle. Hij schreef door de jaren heen drie sets van zulke miniaturen: de Sieben Bagatellen, opus 33 (1802), de elf korte Bagatellen, opus 119 (1820-21) en in 1824 de Sechs Bagatellen, opus 126, die Beethoven als de meest geslaagde set in dit genre bestempelde. 

Betekent ‘bagatel’ letterlijk ‘niemendalletje’, de Sechs Bagatellen zijn dat uitdrukkelijk niet: ze laten een indrukwekkende variatierijkdom en diepgang zien binnen de ultrakorte karakterstukken, wat kenmerkend is voor Beet­hovens late stijl. De oneven nummers zijn langzaam, de even nummers zijn snel en hebben meer dramatiek. Door de harmonisch logische opeenvolging van verschillende toonsoorten (G groot, g klein, Es groot, b klein en B groot, G groot, c klein) en de afwisseling in expressie – van vrolijk en lichtvoetig tot pastoraal, melancholiek en reflectief – is opus 126 één doorgaande compositie.

Franz Schubert woonde zijn leven lang in dezelfde stad als Beethoven, maar er zijn geen aanwijzingen dat ze elkaar ooit hebben ontmoet. Dat kwam stellig doordat de jonge Schubert het niet aandurfde om de fameuze en grillige, 27 jaar oudere en eenkennige Beethoven op te zoeken of aan te spreken. Beide componisten leefden bovendien in een eigen bubbel. Niettemin was Schuberts bewondering voor de grootste componist van zijn tijd enorm, ook al schreef hij dat hij hem diens ‘neiging tot bizarrerieën kwalijk nam’. 

Die kritiek weerhield Schubert er niet van om zichzelf als de troonopvolger van Beethoven te zien. De Sonate in Bes groot, D 960, verreweg zijn langste pianosonate, voltooide hij in september 1828, nog geen twee maanden voor zijn overlijden. 

Hieraan voorafgaand schreef Schubert nog twee sonates in respectievelijk c klein (D 956) en A groot (D 959). Samen vormt dit iconische drietal, dat wel gezien wordt als Schuberts emo­tionele autobiografie, de kroon op zijn piano-oeuvre.

Het eerste deel heeft een voor een sonate-opening uitzonderlijk gematigd tempo. De zangerige frases laten horen wat een groot liedcomponist Schubert was. Markant zijn de trillers in de bas. In het contemplatieve tweede deel is de toonsoort cis klein opmerkelijk ver verwijderd van de grondtoonsoort Bes groot. In het Scherzo maakt de muzikale geladenheid van de eerste twee delen plaats voor onbekommerde speelvreugde, waarbij alleen het Trio in bes klein kortstondig de muziek verduistert. De finale is overwegend zonnig en allerminst een voorafschaduwing van Schuberts spoedige en veel te vroege dood.