Grote Pianisten: Fazil Say in Schubert, Beethoven en nieuw eigen werk

Tussen Oost en West

Onder de grote pianisten van deze tijd is de in Ankara opgegroeide en tegenwoordig in Istanbul wonende Fazıl Say zeker een van de meest veelzijdige. Hij schittert evenzeer met klassiek repertoire als met vaak jazzy getinte improvisaties, en maakt ook naam als componist. In zijn werken mengen zich uiteenlopende moderne stijlen met klassieke elementen en Turkse volksmuziek. Ook kent hij geen sociale drempels en verruilt hij wel eens de concertzaal voor een voetbalstadion, een discotheek of een school in Anatolië. Fazıl Say is in eigen land inmiddels een ware volksheld. Ziet hij zichzelf als een muzikale en sociale bruggenbouwer?

‘In mijn werk wordt Turkije aan de wereld voorgesteld. Men spreekt over ‘interculturele dialoog’ en noemt mij een ‘bruggenbouwer’. Dat is al bijna dertig jaar zo. Het is geen project dat ik heb ontworpen of waaraan ik bewust heb gewerkt, het zit in mijn aard. In mijn concerten over de hele wereld speel ik ook eigen werken. Het zijn er nu bijna honderd. Naast mijn symfonieën en oratoria waarin steden, mensen en gebeurtenissen worden beschreven [waaronder Silk Road Concerto en de Istanbul Symphony, CS] heb ik liederen gecomponeerd die gebaseerd zijn op werken van de grote dichters van de twintigste-eeuwse Turkse literatuur. Ik heb – ook in Nederland – vaak met orkesten, in kamermuziekverband en solo gespeeld. Tijdens de pandemie heb ik werken van twintigste-eeuwse Turkse componisten opgenomen. Het was archiefwerk en het omvat nu acht digitaal te beluisteren albums. Ik wilde deze muziek graag aan de wereld voorstellen!’

Händel: Suite in d klein

Georg Friedrich Händels Suite in d klein, HWV 437 is voor de pianist een première. Wat fascineert hem aan Händel? ‘Omdat onze concerten vanwege de pandemie zijn uitgesteld, hadden muzikanten bijna anderhalf jaar vrije tijd. In deze periode heb ik als pianist veel stukken aan mijn repertoire kunnen toevoegen. Zoals Bachs Goldberg-variaties, werken van Händel en Couperin. Op het Amsterdamse programma staat Händels Suite in d klein. Het is een kort stuk van 7 à 8 minuten dat bestaat uit vijf delen, karakteristieke barokdansen met een preluderend openingsdeel. Ik heb veel werken van Bach gespeeld en opgenomen, maar Händel is een van de componisten die ik pas tijdens de pandemie ontdekte. Ik ga deze suite voor het eerst in het openbaar spelen. In tegenstelling tot Bach, wiens kracht veel wiskundiger en architectonischer is, lijkt Händel meer te improviseren.’

Beethoven: ‘Mondschein-sonate’

De ‘Mondschein-sonate’ met als ondertitel ‘quasi una fantasia’ is van de in totaal 32 piano­sonates van Ludwig van Beethoven de populairste. Tijdens Beethovens leven was de sonate omstreden vanwege het buitengewone meditatieve openingsdeel. Dankzij onder anderen de romantische dichter Ludwig Rellstab, die haar met een ‘boot onder de maan beschenen nachthemel’ vergeleek, en de pianist/componist Carl Czerny, die van een ‘nachtscène’ sprak, raakte de bijnaam ‘Mondschein-sonate’ ingeburgerd. Beethovens pianosonates begeleiden menig pianist zijn leven lang. Fazıl Say heeft ze allemaal in 2019 op cd opgenomen. Wat is er zo bijzonder aan het werk?

‘De ‘Mondschein-sonate’ geeft elk programma kleur. Het is een werk dat mensen kennen en waarvan ze houden. We zien dat Beethoven nieuwe ideeën wilde toepassen op de sonatevorm en op zoek was. Hij wilde een ‘fantasie­sonate’ maken. Dat de sonate begint met een heel zwaar, langzaam deel is in strijd met de klassieke sonatevorm. Wanneer ik dit stuk in een concert uitvoer, probeer ik er altijd iets nieuws aan toe te voegen door te improviseren en het anders te interpreteren. Net als de ‘Storm’-sonate [op. 32 nr. 1, CS] is het een werk waarmee de pianist kan laten zien wat hij kan, zeker in het furieuze laatste deel.’

Schubert: Vijftiende pianosonate

Fazıl Say besluit het klassieke aandeel in het programma met Franz Schuberts laatste en wellicht mooiste sonate, de Vijftiende pianosonate in Bes groot, ontstaan in het sterfjaar van de componist. Schuberts pianosonates werden lange tijd vormloos en langdradig gevonden, totdat Alfred Brendel ze in de jaren 1960 herontdekte. Schubert was een groot bewonderaar van Beethoven. Wat voegt Schubert toe?

‘Schuberts elegische composities hebben veelal een liedkarakter, wat hem van Beethoven onderscheidt’

Fazıl Say: ‘Schuberts laatste sonates behoren net als de muziek van Händel tot de werken die ik tijdens de pandemie heb bestudeerd. Eigenlijk ken ik Schuberts sonates al heel lang. Maar ik heb ze al bijna twintig jaar niet meer live gespeeld. Sommige werken hebben een wachttijd nodig. Ik voelde dat ik naar deze sonates moest terugkeren. Schuberts elegische composities hebben veelal een liedkarakter, wat hem van Beethoven onderscheidt. Hij componeerde bijna zeshonderd liederen. Dat hoor je ook terug in zijn instrumentale muziek.’

Say: Yeni hayat

Yeni hayat (te vertalen als ‘Nieuw leven’), opus 99 is mijn derde pianosonate, een relatief kort stuk van tien tot twaalf minuten. Ik heb het gecomponeerd voor mijn eerste concert na de pandemie in juli 2021. Het werk draagt zowel de onzekerheid en angst waarin we ons bevinden in zich alsook de hoop om weer terug te keren naar het normale leven. In feite is het een lied over de overgang van de pandemieperiode naar betere tijden. Yeni hayat bevat veel experimenten, zoals klankkleuren die mensen voor het eerst uit een piano zullen horen komen... In die zin is het werk eigentijds. Aan de andere kant is het geen uitgesproken avant-gardistisch werk, omdat het ook vertrouwde melodieën en harmonieën bevat. Dit is mijn eigen muziektaal, zoals die in al mijn werken wordt weerspiegeld.Ik wil dat mensen graag naar de muziek luisteren. Niet één keer, maar meerdere keren... Dat is mijn doel.’