Grote Pianisten: Daniil Trifonov en Sergei Babayan

Zijn twee sui­tes voor twee piano’s schreef Rachmaninoff als jeugdige componist. De Eerste suite noemde hij zelf Fantaisie pour deux pianos, met als ondertitel Tableaux. Dit laatste omdat het werk bestaat uit vier ‘muzikale afbeeldingen’ van ­poëtische opschriften die in de partituur genoteerd staan, voorafgaand aan de muziek. Ze zijn afkomstig uit gedichten van respectievelijk Michail Lermontov, Lord Byron, Fjodor Tjoettsjev en Aleksej Chomjakov en vertolken een opeenvolging van stemmingen.

Een dromerige Barcarolle opent de reeks: traag glijdt de gondel over zacht kabbelend water. In de hoogste noten zijn de glinsterende spetters van het water te horen onder de langzame roeispaan van de gondelier. In de verte doemen de klanken van een oud gondellied op, soms melancholisch, soms vrolijk… Het tweede deel, La nuit, l’amour, verklankt het tijdstip waarop vanuit de boomtakken de trillers van de nachtegaal te horen zijn terwijl geliefden elkaar zoete beloften toefluisteren.

In de laatste twee delen zijn kerkklokken de inspiratiebron. ‘Een van mijn dierbaarste jeugdherinneringen is verbonden met de vier tonen van de grote klokken in de Sophiakathedraal van Novgorod, die ik vaak hoorde toen mijn grootmoeder me meenam naar de stad op kerkfeestdagen’, aldus de componist. De vier tonen van de kathedraalklokken associeerde hij met tranen. ‘Vier zilverachtige treurnoten gehuld in een steeds veranderende begeleiding die eromheen was geweven’ vormen het ideale thema voor Les larmes. Als een stromende rivier stromen menselijke tranen overvloedig en eindeloos. In het laatste deel, Pâques, luiden jubelende paasklokken gedurende het gezang waarmee een Russisch-orthodoxe paasmorgen wordt gevierd.

Rachmaninoff droeg het werk op aan zijn grote inspirator Pjotr Tsjaikovski. Helaas werd de première overschaduwd door diens overlijden kort tevoren.

De première van Rachmaninoffs Eerste symfonie in maart 1897 was op een fiasco uitgelopen, maar hij wist zich te herstellen en schreef onder meer deze Tweede suite voor twee piano’s. Het vierdelige werk is een en al levensvreugde. In de snelle delen buitelen de noten over elkaar heen. Anders dan in de Eerste suite is hier sprake van een meer traditionele suitevorm. Twee levendige en wervelende dansen, Valse en Tarantella, worden afgewisseld met een lyrische Romance en ingeleid door een Introduction, ‘alla marcia’, een energieke en snelle openingsmars die tegen het eind vreedzaam wegtrekt.

De erop volgende Valse is van een duizelingwekkende vrolijkheid met in het tweede thema de eerste vier noten van het Dies irae. Een elegante, meer introspectieve Romance biedt hierna een welkome rust. Maar de afsluitende, opwindende, vrolijk gestemde Tarantella zorgt weer voor veel pianistisch vuurwerk: twee duellerende instrumenten, soms nauwelijks van elkaar te onderscheiden, werken in hoog tempo toe naar een spectaculaire afsluiting. Rachmaninoff speelde het werk op 24 november 1901 samen met zijn neef Alexander Siloti.

Rachmaninoffs laatste jaren werden gekenmerkt door heimwee en nostalgisch verlangen naar zijn vroegere Rusland. Zo’n nostalgisch terugblikken naar een onbereikbaar vaderland is ook te horen in zijn laatste compositie, Symfonische dansen, dat hij zowel voor orkest als voor piano­duo schreef. Het werd zijn zwanenzang, die hij afsloot met het Dies irae-motief uit de Gregoriaanse dodenmis en opdroeg aan zijn ‘geliefde Philadelphia Orchestra’ en zijn vriend Eugene Ormandy.

Kirill Kondrashin zette het werk op 19 november 1976 als eerste op de lessenaar bij het Concertgebouworkest. De laatste uitvoering werd op 13 mei 2016 geleid door Semyon Bychkov.