Groots en persoonlijk: Karina Gauvin

Tekst: Astrid de Jager

‘Neem van mij het leven’: een triest begin van een concert. Het recital van vanavond begint met een van Alessandro Scarlatti’s meest bekende, meest wanhopige aria’s. De componist schreef Il Pompeo toen hij nog slechts 22 jaar oud was, maar zoals zoveel opera’s uit die tijd heeft slechts een handvol aria’s de tand des tijds doorstaan.

In Toglietemi la vita ancor is Mitridate de wanhoop nabij. Hij dwaalt door Rome (luister naar de onzekere, onderbroken stap in de begeleiding), tevergeefs op zoek naar zijn ontvoerde vrouw.

De herkomst van het melancholieke Cara, cara e dolce is onzeker. Het lied is simpel, melancholiek, een ode aan de vrijheid die net buiten bereik zweeft. Even komen de frustraties naar boven, versierd met coloraturen, om dan weer terug te vallen in de diepe melancholie van uitzichtloze gevangenschap.

Già il sole dal Gange viert het einde van de nacht – over de Ganges komt de zon al op. Het is een onbevangen, levendige aria, afkomstig uit Scarlatti’s tweede opera L’honestà negli amori die op 3 februari 1680 in Rome in première ging.

Paul Verlaine en Claude Debussy: de dichter en de componist. Beiden geïnspireerd door nuance, gefascineerd door subtiele kleurstellingen. Het is dan ook geen verrassing dat Debussy geregeld naar Verlaines gedichten reikte, deze toonzette en de gedichten zo een muzikale pendant verschafte.

Met de ‘vergeten liederen’ – ­Ariettes oubliées – kwamen componist en dichter elkaar nader dan ooit. C’est l’extase schildert een romantisch tafereeltje: een stille avond aan de rand van het bos, een briesje door de bladeren, wuivend gras en een murmelend beekje, alle begeleid door een licht melancholieke melodie.

In Il pleure dans mon coeur regent het pijpenstelen en tranen. De regendruppels kletteren in de pianopartij, terwijl de zanger lijdt zonder reden, huilt zonder aanleiding, treurt zonder te begrijpen waarom. L’ombre des arbres dompelt de luisteraar verder in duisternis. Debussy schetst een mistig landschap, met lange schaduwen en drassige bodem, het spiegelbeeld van de verloren reiziger zonder doel of hoop.

Het levendige Chevaux de bois beschrijft een rit in een carrousel – rond en rond, omhoog en omlaag gaat de muziek, totdat zelfs de luisteraar er draaierig van wordt. Green is een lieflijke ode aan een beminde. Het vormt een scherp contrast met Spleen, waarin de liefde voorbij is, het hart is gebroken en de zanger alles moe is. Behalve helaas de beminde.

Debussy’s L’enfant prodigue draait om de bijbelse verloren zoon Azaël, die na zijn lange reizen weer terugkeert bij zijn ouders. Zo ver is het echter nog niet. In Recitatif et air de Lia klaagt Lia over het verlies van haar zoon. Het lied herinnert aan betere tijden, zoete herinneringen aan dagen op het land en avonden in de gemeenschap. Dan slaat het verdriet weer toe en roept ze zijn naam, Azaël, smekender, hoger, luider.

Het ligt niet voor de hand: een Engelsman die Franse teksten toonzet, in een bijna Franse stijl. Les illuminations was Benjamin Brittens eerste populaire liedcyclus. Hij bestaat uit negen op het eerste oog bizarre tableautjes, op teksten van Arthur Rimbaud (1854-1891).

In Royauté wordt een koppel uitgeroepen tot koning en koningin – door zichzelf. De carnavaleske begeleiding maakt dat de luisteraar de tekst met een flinke korrel zout zal nemen. Marine, uit dezelfde bundel, geeft een verrukte beschrijving van Rimbauds eerste bezoek aan de zee (Oostende). Britten moet begrepen hebben wat een indruk dit maakte; hij gaf de tekst een wervelende, extatische zee van noten.

De Corpus Christi Carol is een bekende oud-Engelse hymne, waarvan alleen de tekst is overgeleverd. De exacte betekenis en context van de tekst is onbekend. Een mogelijke context is het verhaal van de Fisher King, de beschermer van de heilige graal. In de legende is de koning gewond, niet in staat om te lopen en onvruchtbaar, en zijn volk lijdt, want ook het land is dor en onvruchtbaar. Britten gebruikte deze tekst ook al in zijn variatiecyclus voor koor A Boy Was Born uit 1932-33, en toonzette het simpel. De gebruikte toonsoort geeft de melodie een vleugje Middeleeuwen, de begeleiding bestaat slechts uit een dalend klokkenspel in de piano. 

The Trees They Grow so High is een van de vele Brits volksliedjes die Britten in zijn carrière arrangeerde. Het is een treurig lied over een kinderhuwelijk dat eindigt in het achttiende jaar – als de bruidegom sterft. Britten gaf het lied een kale, soms wat dissonante piano­begeleiding. Het begin en einde echter liet hij onbegeleid.

Erik Satie componeerde het sentimentele Je te veux voor Paulette Darty, een zangeres die hij geregeld begeleidde. Het werd een ­charmante wals in de cabarettraditie van de Parijse variété-bars, waar Satie vaak werk vond als pianist.

Nog een Franse wals: Les chemins de l’amour is misschien wel het meest populaire lied uit het oeuvre van Francis Poulenc. Het werd gecomponeerd tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk, een periode die zwaar drukte op het gemoed van de componist. Hij schreef Les chemins de l’amour en andere liederen voor Jean Anouilhs toneelstuk Léocadia. Het werken aan dit toneelstuk leidde hem naar eigen zeggen af van de trieste werkelijkheid om hem heen.

Les chemins de l’amour is net als Je te veux, charmant en licht van toon, zwevend tussen helder majeur en bewolkt mineur en met de typische melancholische toon die de Franse wals Frans maakt.

Georges Bizets Chant d’amour is een strofisch lied, vol verleiding en blijde verwachting. Pastorale daarentegen is meer verhalend. Hier horen we de Bizet van Carmen, een melodie vol Euro-oriëntaalse ornamenten en met veel ­ritmische vrijheid.

Guitare is een klassiek lied in ­flamencostijl. Er is weinig fantasie voor nodig om een gitaar te herkennen in de dichte, ritmische piano-akkoorden en de invloeden van flamencozang zijn hoorbaar in de sopraan­melodie. Het is een vraag-antwoord spel, waarin een levensvraag steeds wordt gesteld met ingewikkelde melismen, om vervolgens kort en eenvoudig beantwoord te worden.

De afsluiter van dit recital, Les filles de Cadix, past goed bij het rijtje Bizet-liederen. Léo Delibes componeerde het lied duidelijk met Spaanse muziek in zijn achterhoofd. Het lied beschrijft een groep jongeren, die buiten op het gras de bolero dansen. Het lijkt een volksliedje, met een ietwat moraliserende tekst en een relatief eenvoudige, verhalende melodie.