Grieg Trio: Schubert, Beethoven en Martin

Het jaar 1808 was een productief jaar voor Ludwig van Beethoven. Hij voltooide onder meer zijn Vijfde symfonie en schreef de gehele ‘Pastorale’, zijn Zesde symfonie. In hetzelfde jaar, tijdens een verblijf bij gravin Anna Marie Erdödy in Wenen, componeerde hij het koppel pianotrio’s opus 70. Uit dankbaarheid voor haar gastvrijheid droeg hij de twee trio’s bij hun publicatie in 1809 aan haar op. Het Pianotrio in D groot is chronologisch gezien Beethovens vijfde. Zijn bekendste pianoleerling, componist Carl Czerny, schreef in 1842 dat het langzame tweede deel ervan hem deed denken aan de geest van Hamlets vader. Hij zat er niet ver naast: uit Beethovens schetsboek blijkt dat de componist in die tijd een opera op basis van Shakespeares Macbeth op poten probeerde te zetten met toneelschrijver Heinrich von Collin. Naast de schetsen voor het Largo staan woorden als ‘Macbeth’ en ‘Ende’, hetgeen doet vermoeden dat de muziek was bedoeld voor de scène van de drie heksen. Sinds Czerny’s opmerking is het pianotrio bekend onder de bijnaam ‘Geistertrio’.

Het trio opent met een ritmisch gedreven, levendig eerste deel. Het tweede deel is, zoals gezegd, van een geheel andere orde: met donkere strijkersklanken, gevolgd door een treurige pianomelodie, is de sfeer meteen aan het begin gezet. Door de harmonische spanningen, chromatiek, haast impressionistische tremolo’s, aangrijpende stiltes, plotseling zwijgen en uitbarstingen laat het Largo de luisteraar in spanning en onzekerheid achter. Maar gelukkig is daar het geanimeerde Presto, waarmee het pianotrio toch opgewekt wordt afgesloten.

Anneloes Brand

Frank Martin componeerde zijn Trio sur des mélodies populaires irlandaises in 1925 in opdracht van een rijke Amerikaanse amateurmuzikant van Ierse afkomst. Op diens verzoek baseerde Martin alle drie de delen op verschillende Ierse volksmelodieën en dansen die hij vond in overzichten van de Ierse volksmuziek in de Bibliothèque Nationale de France. Hoewel het werk een zekere populariteit geniet onder pianotrio’s is het in het oeuvre van Martin toch vooral een ‘jeugdwerk’, geschreven op een moment dat de componist naarstig op zoek was naar een eigen vorm en stijl. Die eigen taal vond hij pas met volle overtuiging in de jaren veertig met werken als Der Cornet (1942-43), Le vin herbé (1938-41), Petite symphonie concertante (1944-45) en de Ballade voor trombone en orkest (1940-41) en resulteerde vanaf het moment dat hij zich in 1946 in Nederland vestigde in een doorlopende stroom meesterwerken als het oratorium Golgotha (1945-48), de Ballade voor cello en orkest (1949), het Vioolconcert (1950-51) en meer. Toch zijn ook de werken die hij in de jaren daarvoor schreef van onmiskenbaar hoge kwaliteit. Het Trio ontstond in een periode dat Martin bijzonder geïnteresseerd was in verschillende vormen van volksmuziek en naar hartelust experimenteerde met persoonlijke toepassingen van onder andere Indiase en Bulgaarse ritmiek. ‘Samengevat is in dit trio de harmonie van ondergeschikt belang, net als het principe van de imitatie’, schreef Martin over het trio dat hij zelf in 1926 aan de piano in première bracht. ‘Het ritme en de melodie vormen de basis van de Ierse zang en dans. Met deze ritmen heb ik gezocht naar combinaties die het ritmische element in mijn taal verrijken.’ Terwijl Martin op deze wijze de volksmuziek slechts als input lijkt te gebruiken voor zijn eigen onderzoek, is het trio een vrolijk, levendig werk vol opzwepende polyritmische structuren en herkenbare, meeslepende Ierse melodiek.

Het is wonderlijk hoezeer Franz Schubert de laatste twee jaar van zijn leven een staat van componeren bereikte die een aantal van de grootste juwelen uit de muziekgeschiedenis opleverde. De liedcyclus Winterreise, het Strijkkwintet in C groot, het Octet, de laatste drie pianosonates, het zijn werken die het aardse volledig lijken te ontstijgen en een enorme emotionele lading in zich hebben. Ook het Pianotrio in Es groot, voltooid in 1828, behoort tot deze categorie.

Misschien voorvoelde Schubert zijn naderende einde. In elk geval wist hij met minimale middelen een grootse en universele boodschap neer te leggen. Het tweede deel, Andante con moto, is wat dat aangaat misschien wel exemplarisch. Schubert baseerde dit deel, dat het hart van het hele werk lijkt te vormen, op het Zweedse volksliedje Se solen sjunker (‘De zon gaat onder’). De tekst van dit liedje gaat over het feit dat er geen tijd meer is, dat alle hoop vervlogen is, dat er geen enkele mogelijkheid meer is voor liefde. Schubert brengt het klagende thema in de cello en ondersteunt het met een ritme als was het een dodenmars. Halverwege barst de muziek uit in een angstaanjagende climax, waarna de rust van het eerste thema terugkeert.

Na dit intense Andante is het Scherzo een ogenschijnlijk lichtvoetige verademing, een spel tussen de drie instrumenten die de gepresenteerde thema’s in canon beantwoorden. Het is een schijnvreugde die van korte duur is. De finale, net als het eerste deel in sonatevorm, lijkt de elementen van de eerste drie delen te verenigen en tot een vredige conclusie te komen, maar dan duikt in de doorwerking opeens het hoofdthema uit het tweede deel weer op. Alsof Schubert al zacht zingend afscheid neemt van het aardse bestaan.

Paul Janssen