Gimeno dirigeert Bernstein

Tekst: Richard Rijnvos

Amérique du Nord is het tweede onderdeel van Grand Atlas, een cyclus waarin elk van de zeven wereldcontinenten wordt verbeeld in een orkestrale compositie. Het werk is een denkbeeldige roadmovie, kriskras door de Verenigde Staten, met halverwege een omweggetje door Mexico.

De talloze belevenissen onderweg laten een bonte verzameling muzikale indrukken achter: de basis voor een klankcollage, waarvan de vorm de lappendeken van de Verenigde Staten suggereert. Na het startschot in Alabama voert de aanvankelijk zonnige reis ons via Oklahoma naar de staat Washington, waar we klem komen te zitten in een luidruchtige file, om vervolgens illegaal verder te liften op de laadbak van een verhuiswagen.

Een taxichauffeur dropt ons in duizelingwekkend Californië, waarna we onze omzwervingen vooralsnog in oostelijke richting vervolgen. Menig ontbering kruist ons pad: in Utah belandt onze auto op een haar na in een rivier, in Colorado trotseren we een sneeuwstorm, en in Arizona overnachten we in een naargeestig hotel. Desondanks bereiken we heelhuids de oostkust en razen we door de staten New Jersey, Massachusetts en New York.

Onderweg zien we wereldsteden met imposante wolkenkrabbers, maar ook een overvloed aan historische monumenten en natuurschoon, zoals Mount Rushmore in ­South Dakota en de katoenplantages in Georgia. Jammer van de gebakken lucht aan het eind van de gele bakstenen weg, maar gelukkig doet dit niets af aan de hemelse climax nabij Devils Tower in Wyoming. Onze doldwaze odyssee eindigt ten slotte in de staat Oregon.

Gelieve acht te slaan op de volgende vrijwaringsclausule: Amérique du Nord is een symfonisch scherzo, vol muzikale woordspelingen, allusies en flashbacks; geen spotlijster, haai of koekoek is mishandeld of verwond bij het maken van dit werk.

Tekst: Michel Khalifa

Alle drie de symfonieën van Leonard Bernstein hebben een religieuze component, wat niet verwonderlijk is gezien zijn joodse religieuze opvoeding. In de Eerste symfonie ‘Jeremiah’ uit 1942 laat hij zich inspireren door de klaagliederen van de profeet Jeremia. Motieven uit synagogale gezangen komen in alle delen voor.

In de zomer van 1939 schetste de eenentwintigjarige componist een klaagzang voor so­praan en orkest. Het onvoltooide werk vond uiteindelijk een plek als derde en laatste deel van de Eerste symfonie, nu omgezet voor mezzosopraan. Bernsteins mentor Sergej Koussevitzki spoorde tevergeefs zijn protegé aan om een energiek, optimistisch vierde deel toe te voegen.

Volgens Bernsteins eigen toelichting is het verband tussen de eerste twee – zuiver instrumentale – delen en de mondige joodse profeet slechts emotioneel van aard. Pas in het slotdeel gaat Jeremia letterlijk en figuurlijk spreken: hij rouwt over de vernietiging van Jeruzalem door het Babylonische leger.

Al met al komt de Eerste symfonie over als een geestelijk drama voor het concertpodium. Het snelle middendeel wijst al vooruit naar een latere, nog meer door jazz en moderne dans geïnspireerde compositie als West Side Story.

Bernstein had een zwak voor de muziek uit Latijns-Amerika, vooral uit Mexico en Cuba. Op 8 maart 1963 wijdde hij een van zijn Young People Concerts op televisie aan ‘de Latijns-Amerikaanse geest’. In zijn introductie uitte hij zich lovend over de Mexicaan Silvestre Revueltas, ‘een verfijnde componist’ en ‘een echte kunstenaar’ die volgens hem veel had kunnen bereiken als hij langer had geleefd.

Revueltas overleed in 1940 aan de gevolgen van alcoholisme, kort vóór zijn eenenveertigste verjaardag.

Later in dezelfde uitzending speelde de New York Philharmonic onder Bernsteins leiding een van Revueltas’ bekendste orkestwerken, Sensemayá, geïnspireerd op een gedicht van de Afro-Cubaanse schrijver Nicolás Guillén.

De onderliggende tekst gaat over de rituele slachting van een slang en bevat naast vertellende versregels ook krachtige incantaties.

In Revueltas’ compositie blijft dit bezwerende karakter behouden. De combinatie van ongebruikelijke maatsoorten (7/8 en 7/16), pittige ritmes en scherpe, herhaalde motieven, zorgt voor een voortdurende spanning, die op gezette tijden uitmondt in een uitbarsting. 

Met Trouble in Tahiti tekende Leonard Bernstein in 1951 voor een korte, satirische opera op een eigen libretto waarin hij het schijnbaar rimpelloze leven van de keurige Amerikaanse middenklasse in eentonige buitenwijken op de korrel nam.

Tegelijk plaatste hij vraagtekens bij het liefdeloze huwelijk van zijn ouders en wellicht ook bij zijn eigen recente verbintenis met de Chileense actrice Felicia Montealgre. Zelfs zijn beste vrienden vonden het vreemd dat hij uitgerekend tijdens zijn huwelijksreis zo’n onderwerp ter hand had genomen.

De echtelieden Sam en Dinah (de voornamen van Bernsteins vader en grootmoeder), hebben elkaar niets meer te melden en lijden eronder. Hun leven in suburbia kent weinig hoogtepunten, of het moet gaan om de sportactiviteiten van Sam en de bezoeken van Dinah aan de psychotherapeut.

Tijdens een van deze sessies vertelt Dinah in de aria There Is a Garden hoe ze in haar droom een prachtige tuin zag waarin de stem van haar vader haar riep. Later die middag gaat ze uit verveling naar de bioscoop waar ze een zoetsappige film getiteld Trouble in Tahiti ziet.

Haar deels verontwaardigde, deels goedkeurende reactie komt tot uiting in het ironische en met folkloristische motieven doortrokken Island Magic.

Ter afronding van zijn studie aan Harvard University schreef de jonge Bernstein een scriptie over Amerikaanse muziek. Hij benadrukte het belang van de jazz, erkende de sleutelrol van de Afro-Amerikanen erin, en prees George Gershwin voor diens vermogen de jazzmuziek te omarmen.

Rond dezelfde tijd, eind jaren dertig, sloot Bernstein vriendschappen voor het leven met de oudere Amerikaanse componisten Aaron Copland en Marc Blitz­stein. Opvallend genoeg hadden zij net als Bernstein en Gershwin ouders van joods-­Russische afkomst.

De musical West Side Story uit 1957 heeft Shakespeares tragedie Romeo en Julia als uitgangspunt, maar de rivaliserende patri­ciërsfamilies uit Verona maken plaats voor een territoriumstrijd tussen twee jeugdbendes in Upper West Side Manhattan. Rauwe dansscènes tussen de ‘blanke’ Jets en de Sharks van Puerto Ricaanse afkomst voeren de boventoon.

Met de Symfonische dansen vervaardigde Bernstein samen met twee assistenten een kleurrijke orkestsuite voor het concertpo­dium. Belangrijke dansen uit de musical keren terug zoals de Mambo en de Rumble, het noodlottige gevecht waarbij de twee bandleiders het leven laten.

Een bijzondere rol is weggelegd voor de lyrische liedmelodie van Somewhere, een visionair moment waarbij de verliefde hoofdpersonen Maria en Tony op een verzoening tussen hun respectievelijke clans hopen.