Gewandhausorchester Leipzig en Andris Nelsons

Dit seizoen volgt Andris Nelsons Riccardo Chailly op als chef-dirigent van het Gewandhausorchester in Leipzig. Dit concert, met Mozarts Veertigste symfonie, de ‘Pathétique’ van Tsjaikovski en opdrachtcompositie Chiasma van Thomas Larcher, is onderdeel van zijn inauguratie bij het orkest.

Andris Nelsons is de eenentwintigste Gewandhauskapell­meister van het Gewandhausorchester in Leipzig. Zijn inauguratie bij het orkest beslaat vier weken, waarin de van oorsprong ­Letse dirigent zijn nieuwe orkest leidt in vijf programma’s met klassieke meesterwerken in combinatie met wereldpremières van gloednieuwe opdrachtwerken.

Dit programma met Mozarts Veertigste symfonie, de ‘Pathétique’ van Tsjaikovski en Chiasma van de hedendaagse componist Thomas Larcher is het vijfde programma in de rij, hiermee gaan het Gewandhausorchester en zijn nieuwe chef op tournee. Behalve Amsterdam doen ze Hamburg, Brussel, Baden-Baden, Keulen, Parijs en Madrid aan.

Thomas Larcher schreef tot dusverre tientallen werken in diverse genres, die in Europa regelmatig worden uitgevoerd, opgenomen en uitgezonden, maar ook in de Verenigde Staten, Hongkong, Zuid-Afrika, Argentinië, Australië, China en Canada. De Oostenrijkse componist creëert veelal muziek waarin energieke, ritmisch gedreven passages worden afgewisseld door mystieke klankverkenningen.

Zijn werk vindt veel bijval bij critici: ‘His extraordinary, arresting, communicative music is one of this century’s wonders’, oordeelde The Times bijvoorbeeld. In 2017 componeerde Larcher speciaal voor het Gewandhausorchester het nieuwe orkestwerk Chiasma. 

Op 15 maart jongstleden vond de wereldpremière plaats in het Gewandhaus in Leipzig; vanavond wordt Chiasma voor het eerst in Nederland uitgevoerd. Op verzoek schreef Thomas Larcher een korte inleiding op zijn nieuwe compositie:

‘Chiasma – het teken in de vorm van de Griekse letter X (= chi) – slaat enerzijds op de ruimtelijke ordening van anatomische structuren, die een kruisvorm oplevert, zoals het ‘chiasma opticum’ (de kruising van de oogzenuwen), anderzijds in de genetica op een overkruising van twee niet-zuster-chromatiden van gepaarde chromosomen tijdens de reductiedeling van voortplantingscellen.

Juist deze overkruising en de daaruit voortvloeiende paarvorming van verschillende onderdelen deed mij denken aan mijn door de jaren heen gegroeide methode van het in de muziek tegenover elkaar stellen van heterogene elementen, ze in relatie te brengen, ze daardoor telkens te veranderen en in sommige gevallen ook tot een vorm samen te voegen.

Chiasma ontvouwt zich vanuit enkele zeer eenvoudige motieven. Door hun nevenschikking, hun ‘confrontatie’, ontwikkelt het stuk zich zeer snel in uiteenlopende richtingen. Het rijst op tot een duidelijk, dramatisch ‘dubbelpiekhoogtepunt’, om vervolgens in elkaar te zakken. Het opereert dus precies met de oerelementen van het componeren (en vooral van de symfonie): confrontatie, ontwikkeling en synthese.

Misschien is het ook echt een gecomprimeerde micro-symfonie geworden: want de bijzondere uitdaging, die ik mij bij het componeren van dit stuk heb gesteld, was binnen een (door de opdrachtgever) gegeven tijdspanne van tien minuten een stuk te ontwikkelen waarin de hele wereld is opgenomen; op zijn minst EEN hele wereld in zijn onverenigbaarheid, met zijn moorddadige veranderlijkheid, met zijn tederheid en schoonheid, zijn wreedheid en zinloosheid.’

Wolfgang Amadeus Mozart componeerde in de zomer van 1788 drie symfonieën, waarvan de Symfonie nr. 40 in g klein, KV 550 (ook wel de ‘Grote g klein symfonie’ genoemd om onderscheid te maken met de kleinere Symfonie nr. 25 in dezelfde toonsoort) de middelste is. 

Er is weinig documentatie – en dus veel discussie onder historici – over de première van deze werken en wat publiek en critici ervan vonden. Speurwerk leverde wel op dat er in de jaren 1789-91 symfonieën van Mozart waren uitgevoerd in enkele Duitse steden en Wenen, en het meest logisch zou zijn dat dat zijn nieuwe werken waren. Ook het feit dat Mozart de partituur van zijn Veertigste symfonie later bewerkte en er klarinetpartijen aan toevoegde, duidt op een bepaalde geplande uitvoering.

Waar de historici het wel over eens zijn is de kwaliteit en de diversiteit in karakter van Mozarts laatste drie symfonieën. De geliefde Veertigste symfonie wordt vaak pre-romantisch genoemd vanwege haar directe, expressieve, persoonlijke muzikale taal en ongebruikelijke mineurtoonsoort – sommigen menen er Mozarts zorgelijke laatste jaren in te horen.

Maar het effect dat het werk op iemand heeft, is voor ieder verschillend: volgens Mozarts latere collega Robert Schumann is het een werk van ‘Griekse lichtheid en elegantie’, een ander hoort vooral tragiek.

Na de pauze klinkt een van de bekendste werken van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en een van de hoogtepunten van de Romantiek. De Zesde symfonie in b klein, opus 74, bijgenaamd de ‘Pathétique’, is Tsjaikovski’s laatste symfonie en meteen zijn laatste voltooide werk, vol inspiratie geschreven tussen februari en augustus 1893.

Negen dagen na de première op 28 oktober 1893 in Sint-Petersburg, die hij zelf dirigeerde, stierf de componist. Tsjai­kovski beschouwde de ‘Pathétique’ als zijn beste werk en droeg het op aan zijn ­geliefde neef Vladimir Davidov (ook wel bekend onder zijn koosnaam ‘Bobyk’).

Nog even had hij erover gedacht om het werk de bijnaam ‘Programma­symfonie’ mee te geven, maar hij realiseerde zich toen dat men nieuwsgierig zou worden naar de achterliggende betekenis, die hij niet wilde prijsgeven: ‘Het verhaal erachter zal voor iedereen een mysterie blijven, laat ze maar raden!’

Al bij de tweede uitvoering probeerden mensen voortekenen van zijn dood in de muziek te horen

De bijnaam ‘Pathétique’ – in de betekenis van ‘vol pathos’, niet ‘meelijwekkend’ – was van zijn broer Modest en Pjotr was er eerst blij mee, maar bedacht zich later en vroeg uitgever Jurgen­son zijn compositie gewoon als Zesde symfonie te publiceren. Uiteindelijk kon Jurgenson de verleiding niet weerstaan de symfonie mét bijnaam uit te geven.

Mede door de plotselinge dood van de befaamde componist (waarvan de oorzaak later werd vastgesteld als cholera) kwamen de geruchten rond een ‘programma’ er tóch: al bij de tweede uitvoering op 18 november 1893 probeerden mensen voortekenen van de dood in de muziek te horen.

Ze dachten ze te vinden in de geciteerde melodie uit het Russisch-orthodoxe requiem in het openingsdeel en natuurlijk in de ongebruikelijk langzame Finale van de symfonie, met de intense harmonieën aan het begin en de ontroerende noten aan het eind, alsof het licht langzaam uitgaat.