George Benjamin dirigeert het Concertgebouworkest

Drie jaar nadat hij als vijftienjarige componist en dirigent zijn succesvolle debuut maakte met zijn eerste symfonie begon Oliver Knussen aan Choral. Het werk lijkt een staalkaart van componisten die de jonge Olly inspireerden, een afspiegeling van zijn brede belangstelling. Aanleiding was het overlijden van de Spaans-Britse componist Roberto Gerhard op 5 januari 1970.

Een maand later zette Knussen de eerste noten van een soort requiem op papier, waarin verschillende blazersgroepen – de ‘koren’ – in processies voortschrijden en in een punt op de horizon samenkomen. Het idee voor deze bewegende groepen had hij van de Amerikaanse componist Charles Ives, die zich op zijn beurt had laten inspireren door zijn vaders harmonie, die hij door de stad hoorde gaan terwijl hij als kind in bed lag. Knussens statige muziek is een uiterst langzame progressie – via allerlei ritmische versieringen en ­omspelingen – van vier akkoorden. Het derde akkoord in de rij is bekend als het ‘mystieke akkoord’ van Aleksandr Skrjabin.

Met deze stapeling van verminderde, vermeerderde en reine kwarten symboliseerde de Russische componist het geheel van goddelijke krachten. In een geweldige climax klinken de vier akkoorden van Knussen allemaal gelijktijdig, resulterend in een muur van dissonantie. Uit de ruimte die na het wegsterven ontstaat maakt zich een fluitmelodie los, die al snel omringd wordt door opnieuw een progressie van de vier akkoorden.

George Benjamin: ‘Igor Stravinsky is geliefd bij alle componisten van het programma, ook György Ligeti bewonderde hem. Olly heeft Stravinsky ontmoet als zevenjarig kind en aanbad de componist.’ Boven zijn ‘Symfonieën (in de betekenis van samenklanken) voor blaasinstrumenten’ schreef Stravinsky ‘Ter herinnering aan Claude Achille Debussy’.

Stravinsky hechtte grote waarde aan zijn vriendschap met de Franse componist, die hem vanaf het begin zeer gesteund had. Debussy heeft dat niet altijd zo ervaren, in 1916 schreef hij aan een vriend: ‘Het is ongehoord! Hij heeft mij zijn vriendschap verklaard omdat ik hem geholpen heb de ladder naar succes te beklimmen, maar nu gooit hij van de hogere sporten granaten naar beneden, die niet allemaal ontploffen.’

In 1920, twee jaar na Debussy’s dood, presenteerde Stravinsky een pianokoraal als een fragment van zijn Symphonies, die hij later dat jaar voltooide. Fragmenten van het koraal doemen door het hele werk op, pas aan het einde klinkt het koraal als geheel. Stravinsky had weinig vertrouwen in het succes van zijn werk. ‘Er zit geen enkel element in dat feilloos de doorsnee luisteraar aanspreekt,’ schreef hij in zijn autobiografie.

Gelukkig was Stravinsky niet erg goed in het voorspellen van de toekomst. Benjamin: ‘Knussens werk is somber, nogal dreigend van karakter, terwijl Stravinsky’s werk hiëratisch [priesterlijk, red.], koel, architec­tonisch en majestueus is, het heeft ook die stravinskiaanse knisper. Ik vind dat deze werken elkaar goed aanvullen.’

Ook voor George Benjamin was het overlijden van een collega-componist – honderd jaar na Debussy – de aanleiding tot het componeren van een nieuw werk, maar behalve een collega was Oliver Knussen ook een zeer dierbare vriend. ‘Ik hoop dat ik met deze muziek iets van zijn energie, ­humor en geest weet op te roepen.’ Het werk is daarnaast geschreven voor en opgedragen aan het Mahler Chamber Orchestra.

Lange lijnen weven zich door contrasterende texturen, soms langzaam en zwevend, dan weer meer dynamisch en voortstuwend en vaak beide tegelijkertijd. ‘De muziek is heel virtuoos, iedereen in het orkest heeft solopassages te spelen. Echt iedereen, de tuba, de contrabasklarinet, de twee paukenisten, elke musicus heeft een moment waarop hij op de voorgrond treedt.

Als je van een afstandje zou kijken zou je de muziek overal heen en weer zien gaan in het ensemble – en er is veel polyfonie. Er zijn ook veel tutti-passages, maar daarbinnen blijven de instrumentgroepen als individuele stemmen hoorbaar.’

De van oorsprong Zuid-­Koreaanse componist Unsuk Chin rondde in 1988 haar studie bij György Ligeti af. De titel Spira is afgeleid van de logaritmische groeispiraal, in de zeventiende eeuw beschreven door de wiskundige Daniel Bernoulli. De muzikale groeikern is in dit werk de samenklank van de twee gestreken vibrafoons waar het stuk mee opent. Alle klanken en patronen komen hieruit voort, alsof je de klank onder een microscoop kunt leggen en er nieuwe dingen in ontdekt.

De vibrafoons klinken door het hele werk als een soort halo, op een zeker moment wordt deze functie overgenomen door de strijkers. De luisteraar wordt heen en weer geslingerd tussen orde en chaos, tussen activiteit en ontspanning. Als ondertitel heeft Chins stuk ‘concerto for orchestra’. Benjamin: ‘Dat aspect van het werk is meteen duidelijk, het is ook heel virtuoos en vol fantasie geschreven. Een briljant en krachtig dramatisch stuk.’

‘Dit jaar is het honderd jaar geleden dat György Ligeti geboren werd, een componist die ik zeer bewonder. En Lontano (letterlijk: ‘Ver weg’) is een van zijn meest prachtige werken. Het stuk komt van ver weg en eindigt zich terugtrekkend in de oneindigheid. Er klinken verre echo’s van Debussy, Richard Strauss en Bruckner, maar dan alsof je alles in slow-motion in een droom hoort.’ Niet lang nadat de Hongaarse componist in 1956 de bloedig neergeslagen opstand ontvluchtte, sloot hij zich aan bij de avant-garde in Duitsland. Daar experimenteerde hij met elektronische muziek, net als later zijn leerling Unsuk Chin zou doen.

Hij bleef echter zijn eigen ideeën trouw en richtte zich vooral op samenklanken. In een interview zei hij hierover: ‘Ik ben een blinde man in een labyrint, die tastend de weg vindt en steeds nieuwe doorgangen ontdekt, nieuwe ruimtes betreedt waarvan hij het bestaan niet vermoed had.’ In Lontano hebben alle musici in het orkest een eigen partij. Doordat stemmen invoegen en wegvallen, verandert de totaalklank steeds op magische wijze van kleur.