Gavrylyuk met Schumann bij het Concertgebouworkest

tekst: Jason Hillebrand

Robert Schumann staat bekend om zijn pianomuziek – gedurende een groot deel van zijn korte carrière was dat zelfs de enige soort muziek die hij publiceerde. Dat maakt het zo frappant dat het Pianoconcert in a klein Schumanns enige is.

De meest logische verklaring voor deze concertoschaarste is dat Schumann simpelweg veel moeite had met het componeren van zo’n grootschalig werk; liefst drie eerdere pogingen, gedaan tussen 1828 en 1839, strandden al in de beginfase van het componeren. 

In 1840 trouwde Schumann met Clara Wieck, de dochter van zijn voormalige pianodocent – deze was het overigens totaal niet met dit huwelijk eens. Clara was indertijd bekender dan Robert; ze was een van de populairste concertpianisten van haar tijd en zelf ook componist.

In de originele partituur zijn door onderzoekers meerdere handschriften aangetroffen, waarvan er eentje van Clara is

Zij spoorde haar man aan tot het componeren van ambitieuzere werken, zoals symfonieën en opera’s. Ook bij de totstandkoming van het Pianoconcert had ze een vinger behoorlijk diep in de pap.

Ze wist haar man ervan te overtuigen dat hij zijn korte werk Phantasie voor piano en orkest, voltooid in 1841, moest uitbreiden tot een volledig pianoconcert. Ook was zij de soliste bij de première op Nieuwjaarsdag 1846.

Clara’s invloed lijkt echter nog verder te reiken. In de goed bewaard gebleven originele partituur zijn door onderzoekers meerdere handschriften aangetroffen, waarvan er eentje van Clara is. Misschien hielp ze haar man gewoon met het uitschrijven van zijn ideeën, misschien componeerde ze als ‘ghost-writer’ mee; wie zal het zeggen? 

Het laat in ieder geval de betrokkenheid zien die zij had bij het werk van haar geliefde man, betrokkenheid die het huwelijk overleefde: na Roberts vroege dood in 1856 stopte Clara zelf met componeren en wijdde haar verdere leven aan het promoten van zijn werk.

In het jaar dat Robert Schumann na een rechtszaak eindelijk met zijn verloofde Clara Wieck mocht trouwen, werd in het dorpje Votkinsk – een slordige 2.750 kilometer verderop – Pjotr Iljitsj Tsjaikovski geboren.

Kort hierna verhuisde het gezin Tsjaikovski naar Sint-Petersburg, waar Pjotr Iljitsj op zijn negentiende een rechtenstudie afrondde. Na vier jaar het spannende ambtenaarsvak te hebben beoefend ging Tsjaikovski studeren aan het nieuwe Conservatorium, onder de oprichter Anton Rubinstein.

Enkele jaren hierna reisde de Franse componist Hector Berlioz naar Rusland en dirigeerde onder grote belangstelling enkele uitvoeringen van zijn programmatische (verhalende) compositie Harold en Italie, gebaseerd op een gedicht van Lord Byron.

De criticus Vladimir Stasov bedacht een programmatische structuur gebaseerd op Byrons verhalende gedicht Manfred, dat eerder al de inspiratie was voor Schumanns Manfred (1852). Stasov stuurde dit scenario naar de componist Mili Balakirev, die het weer voorlegde aan Berlioz; de oude man toonde echter geen interesse. Zo bleef het programma voor Manfred tot 1880 op Balakirevs plank liggen. 

Via briefcontact legde hij het project voor aan Tsjaikovski, die recent met Balakirevs hulp zijn bekende programmawerk Romeo en Julia had voltooid. Pas na het voor zichzelf herlezen van Byrons roman en twee jaar aandringen van Balakirev nam hij de uitdaging aan. Tsjaikovski schreef naar vrienden dat het componeren van de symfonie moeilijk en uitputtend was, maar dat iets hem zei dat het wel eens zijn beste symfonie zou kunnen worden.

In het eerste deel van de symfonie loopt Manfred door de Alpen, flirtend met demonen, verscheurd door de dood van zijn geliefde Astarte. Tsjaikovski schreef een donker thema voor het personage Manfred, voor het eerst te horen in de lage blazers.

Leonard Bernstein noemde de symfonie kortaf ‘trash’

Dit thema komt in dit deel telkens terug: sterk vervormd, dissonant, heftige muziek voor een heftige situatie. Het tweede deel, waarin een fee uit een regenboog tevoorschijn komt, is iets lichter en gracieuzer. In het derde deel wordt Manfreds moeilijke situatie afgezet tegen het simpele leven van alpiene jagers.

In het vierde deel daalt Manfred af naar de onderwereld, aanschouwt een demonische orgie, vindt zijn geliefde terug en sterft. Stasov stelde dit deel voor als ‘wild en ongeremd’, aanwijzingen die Tsjaikovski duidelijk opvolgt. Aan het einde is hij positiever dan Byron: de muziek suggereert een enkeltje hemel, maar in de oorspronkelijke tekst kiest Manfred hemel noch hel, ‘only death’.

De publieke opinie was en is verdeeld. De componist César Cui, normaal gesproken niet vies van harde kritiek op Tsjaikovski’s muziek, stak zijn lof voor de Manfred-symfonie niet onder stoelen of banken. Een vriend van Tsjaikovski, de criticus Herman Laroche, was minder enthousiast en noemde het werk ‘één van Tsjaikovski’s meest ruwe en onvoltooide composities’.

De meesterdirigent Arturo Toscanini vond het Tsjaikovski’s beste symfonie; zijn collega Leonard Bernstein noemde hem kortaf ‘trash’. Tsjaikovski zelf vond het zijn beste werk, tot hij op een gegeven moment compleet van mening veranderde en zelfs van plan was het manuscript te vernietigen. We kunnen stellen dat de Manfred-symfonie in ieder geval sterke emoties oproept; voor romantische muziek geen slechte eigenschap.