Gatti meets Zimmermann bij het Concertgebouworkest

tekst: Aad van der Ven

De zesentwintigjarige Franz Clement, beroemd violist en concertmeester van het Theater an der Wien, was voor geen kleintje vervaard.Hij moest de solopartij van het gloednieuwe Vioolconcert spelen, waarvan de tien jaar oudere Ludwig van Beethoven de partituur twee dagen eerder pas had ingeleverd. Maar veel van de noten had Clement al eerder gezien. Beethoven had hem namelijk herhaaldelijk om advies gevraagd.

"Welke andere componist liet een soloconcert beginnen met een aantal paukenslagen?"

Wellicht was het mede aan deze al zo jong internationaal bekende violist te danken dat de componist zich hier in de solopartij in hogere toongebieden begeeft dan tot die tijd gebruikelijk was. Beethoven gaf het Weense concertpubliek in meer opzichten stof om over te praten, want welke andere componist liet een soloconcert beginnen met een aantal paukenslagen?

Zij vormen het kloppende ritme waarop het gehele eerste deel is gebaseerd. De spanning die ontstaat tussen dit ritme en de lyrische, golvende melodieën verklaart wellicht iets van de geheimzinnige aantrekkingskracht van deze sirenenzang. 

Daarbij heeft de rijkdom aan versieringen, omspelingen en andere vlinderachtige passages geen moment een bravourekarakter. Een cadens van Beethovens eigen hand ontbreekt, een gemis waarin inmiddels tal­rijke prominente violisten hebben voorzien, onder wie Joseph Joachim (die in 1895 met dit vioolconcert debuteerde bij het Concertgebouworkest!) en Fritz Kreisler.

Het middendeel is een statig Larghetto in variatievorm, met gedempte strijkinstrumenten in het orkest en statische harmonieën, die bijdragen aan de soberheid en de verhevenheid van deze muziek. De finale brengt de luisteraar terug op aarde, maar ook in dit dansbare deel hebben de geestdrift en de vreugde een transparante, gesublimeerde kwaliteit.

Beethoven had, toen hij tweeënveertig jaar was, al acht symfonieën op zijn naam staan, Johannes Brahms was op die leeftijd net toe aan zijn eerste.

Niet voor niets worden die twee namen vaak in één adem genoemd. ‘Je moest eens weten wat het betekent steeds de stappen van die reus achter me te horen’, schreef Brahms aan de dirigent Hermann Levi. Die ‘reus’ was dus Beethoven voor wie Brahms een grenzeloze bewondering had en die een intimiderende invloed op hem uitoefende.

Na voor het eerst naar Beethovens Negende symfonie in d klein te hebben geluisterd was Brahms totaal uit het veld geslagen. Zijn vrienden begrepen hem niet. Zij zagen in hem al vroeg een geboren ‘symfonicus’ en spoor­den hem aan na vele kamermuziek­werken en liederen zich ook eens op dat genre te concentreren. De symfonie was in die tijd de ultieme toetssteen voor iedere componist.

Ook zijn uitgever wachtte met smart op een groot orkestwerk van Brahms’ hand. Pogingen waren er wel geweest. Voor de oorsprong van de Eerste symfonie in c klein, die de componist zijn ‘Schmerzenskind’ noemde, moeten we zelfs teruggaan tot 1854 toen Brahms een eerste schets op papier zette. Maar dat materiaal leende zich bij nader inzien meer voor een pianoconcert – het zou zijn opus 15 ­worden – dan voor een symfonie.

Dat Brahms zich moeilijk kon losmaken van de piano is begrijpelijk. Het klavier was bij uitstek zijn instrument. Zijn spel was volgens tijdgenoten formidabel en hij componeerde ook altijd aan of in elk geval in de nabijheid van het klavier.

"Je moest eens weten wat het betekent steeds de stappen van die reus achter me te horen"

Brahms over Beethoven 

De worsteling met de materie en de uiteindelijke victorie hebben zeker hun sporen achtergelaten in Brahms’ Eerste symfonie. De muziek blaakt althans in de snelle delen van energie en assertiviteit. Ook wanneer Brahms uitgesproken ernstig is, krijgt zelfbeklag nooit een kans. Eerder zal de componist dan de rug rechten.

Meteen de langzame inleiding van het eerste deel, met dreigende paukenslagen onder moeizaam maar toch onverzettelijk omhoog kruipende, verstrengelde melodische lijnen, laat daarover geen twijfel bestaan. Door hun omvang en hun allure maken vooral het eerste en het laatste deel deze symfonie tot een werk dat tot de meest majestueuze onder Brahms’ composities behoort.

Tussen deze twee machtige symfonische zuilen bevindt zich een tweetal meer introverte, poëtische delen. Het Andante sostenuto is gehuld in een sfeer van nostalgische verhevenheid, waarna het Un poco allegretto e grazioso het publiek met vloeiende melodieën op de finale voorbereidt.

Het slotdeel mondt uit in een Allegro non troppo, waarvan het brede, hymnische thema wel vergeleken is met Beethovens Ode an die ­Freude. Een statige en tegelijk glorieuze koraalmelodie – Brahms zoals alleen Brahms kan zijn – vormt de uiteindelijke bekroning.