Gabriela Montero en het Noord Nederlands Orkest met Grieg en Bruckner

25 jaar oud was Edvard Grieg toen hij zijn Pianoconcert in a klein schreef. Jong dus, aan het begin van zijn carrière. Dermate aan het begin zelfs, dat hij aanvankelijk niet met zijn grote liefde Nina Hagerup mocht trouwen omdat vader Hagerup hem zag als de zoveelste artistiekeling die het niet ver zou schoppen. Het was een tijd waarin de componist dus wel wat aanmoediging kon gebruiken. En plotseling kwam die. Eerst door het succes van een van zijn liederen, Jeg elsker dig (‘Ik hou van jou’) – uitgerekend door de prachtige vertolking van Nina Hagerup – maar ook in de vorm van een brief. ‘Zeer geachte heer,’ begon die, ‘het is mij zeer aangenaam mijn oprechte vreugde uit te spreken die het doorlezen van uw [viool]sonate opus 8 mij heeft geschonken. Zij getuigt van een sterk, intelligent, vindingrijk, voortreffelijk gedisponeerd compositietalent [...].’ Was getekend: ‘Rome, 29 dec. ’68. F. Liszt.’

Een enorme opsteker voor de jonge Grieg, dergelijke woorden van een muziekautoriteit als Franz Liszt. Hij besloot de banden met de grote man te verstevigen en reisde af naar Rome, waar Liszt woonde. In zijn koffer had hij zijn nieuwe pianoconcert. ­Zoals te verwachten was Liszt daar bar benieuwd naar. ‘[Liszt] speelde het concert van blad, het eerste deel iets te snel,’ schreef Grieg later aan zijn ouders, en vervolgde, opgetogen: ‘Een verrukkelijke episode mag ik niet vergeten: tegen het slot van de finale wordt het tweede thema […] in een groot fortissimo herhaald. In de allerlaatste maten, waar de eerste noot van de eerste tr­iool, een gis, in het orkest tot g wordt gealtereerd […] hield hij plotseling op, verhief zich in zijn volle lengte, verliet de piano, liep met thea­trale stappen en opgeheven arm naar de grote kloosterhal en loeide letterlijk het thema. Bij de bewuste g strekte hij gebiedend als een imperator de arm en riep: ‘G, g, niet gis! Fameus! Dat is echte Zweedse punch!’

Eén zo’n g, zo’n niet-gis: wat kan daar nou zo bijzonder aan zijn? De noot die Liszt zo bewonderde, heeft een enorm effect: hij klinkt erg origineel omdat hij buiten de westerse harmonieleer van toen viel. Binnen dit hoogromantische pianoconcert – als voorbeeld gebruikte Grieg het Pianoconcert in a klein (voltooid in 1854) van Robert Schumann – duikt ineens een rudiment op van lang vervlogen tijden, voor de duur van enkele seconden leven we 2000 jaar geleden. Op een plek waar je de zogenaamde leidtoon (gis) naar de grondtoon (a) verwacht, grijpt Grieg terug naar een toonladder die dateert uit de tijd dat de klassieke mineur- en majeurladders nog niet bestonden, namelijk naar de tijd van het antieke Griekenland, naar de mixolydische toonladder. Deze en andere oude toonladders zwierven in de negentiende eeuw nog rond in allerlei delen van Europa, van afgelegen gebieden als het Spaanse binnenland tot in Scandinavië, waar Grieg ze ongetwijfeld had opgepikt. Hij was een man met open oren en zal ze hebben gehoord op zijn zoektochten naar de volksmuziek van zijn geboorteland Noorwegen. In zijn Pianoconcert benut hij de aloude mixolydische toonladder optimaal op het dramatische hoogtepunt.

Voer voor romantici, Anton Bruckners Vierde symfonie. De componist schreef het er zelf boven: ‘Symfonie nr 4 ‘Romantische’.’ In een brief aan een goede vriend was hij bepaald kwistig met allerlei associaties die hij bij het eerste deel had, dat zo sprekend opent met strijkers­tremolo’s en een hoornsolo: ‘Mittelalter Stadt – Morgendämmerung – von der Stadttürmen ertönen Morgenweckrufe – die Türe öffnen sich – auf stolzen Rossen sprengen die Ritter hinaus ins Freie; der Zauber des Waldes umfängt sie – Waldesrauschen – Vogelgesang – und so entwickelt sich das ganze romantische Bild [...].’

De Vierde was de eerste symfonie waar Bruckner eens echt voor beloond werd

Dat klinkt als een soort catechismus van de Romantiek – althans van een bepaalde variant daarvan, namelijk de nostalgische hang naar de geïdealiseerde Middeleeuwen. Een wereld die je ook vindt in opera’s van Richard Wagner, voor wie Bruckner grote bewondering had. Voor wie nog meer auditieve handvatten wenst: Bruckner noteerde in de tweede versie van 1878/80 bij het Scherzo – met andermaal een hoornsignaal – ‘Jagdthema’ en ‘Tanzweise während der Mahlzeit der Jagd’, en bij de finale ‘Volksfest’.
Bruckner heeft deze beschrijvingen verder niet naar buiten gebracht, de romantische verbeelding van de luisteraar dient immers niet aan banden gelegd; bovendien zei hij later soms weer andere dingen. En zo kon de musicoloog Alfred Einstein naar aanleiding van juist deze Vierde symfonie Bruckner ook beschrijven als ‘een romanticus van de hoogste orde [...] voor zover hij zuivere klanken tot grondslag van zijn symfonieën maakte en hierdoor [met deze symfonie] zijn meest harm­onieuze werk schiep, dat bijna volledig bestaat bij de gratie van pure klankschoonheid.’ Goede, eerlijke muziek heeft eigenlijk geen woorden of associaties nodig om begrepen te worden.

De Vierde was de eerste symfonie waar Bruckner eens echt voor beloond werd. De première werd stormachtig ontvangen. Het werd waarachtig tijd ook; de componist was inmiddels 57 en was tot dan veelal miskend, zelfs bespot. ‘Muzikale boa constrictors’ noemde Johannes Brahms de symfonieën waaraan Bruckner vaak jarenlang werkte en herschreef, ‘een zwendelarij om te lachen’, en de invloedrijke criticus Eduard Hanslick was zó grof dat toen Bruckner eens bij keizer Franz Joseph op audiëntie was en deze hem vroeg of hij iets voor hem kon doen, hij nogal naïef antwoordde: ‘Kan Uwe Majesteit Hanslick van de Freie Presse niet verbieden dat hij mij zo afkamt?’

Maar op de avond van 20 februari 1881 in Wenen werd zijn muziek dus op waarde geschat. Bruckner, die zo lang had gezocht naar erkenning, vond de publieksreacties zo aanmoedigend, dat hij na elk gespeeld deel op zijn wat onhandige manier het podium opklom om met een diepe buiging het applaus in ontvangst te nemen. Op al even roerende wijze had hij tijdens de generale repetitie al dirigent Hans Richter bedankt, die samen met de Wiener Philharmoniker zijn werk zo overtuigend tot klinken bracht. Richter vertelde later graag over een zeker muntje dat hij altijd bewaard had: ‘Deze Thaler is een munt die mij herinnert aan een dag waarop ik heb moeten huilen. Voor het eerst dirigeerde ik een Bruckner-­symfonie. Bruckner, toen al een oude man, woonde de generale repetitie bij. Zijn werken werden nauwelijks ergens gespeeld. Toen de symfonie voorbij was, kwam hij naar mij toe, stralend van geestdrift en blijdschap. Ik voelde hoe hij me iets in de hand drukte. ‘Neem dit en drink een pul bier op mijn gezondheid,’ zei hij. Het was deze Thaler.’