Freek de Jonge over De Kunst van het Maken

Freek de Jonge, kersverse erelector aan de Universiteit van Amsterdam, spreekt over de Kunst van het Maken. Hoe werkt de schepping van kunstuitingen? En kun je dat eigenlijk wel benoemen? Immers, aldus De Jonge: ‘Het uitleggen van je werk is een leugen.’ Lunatree deed een veldonderzoek en laat horen hoe componisten in de afgelopen veertig jaar met dat scheppen zijn omgegaan.

In de voorbije eeuwen hadden componisten in hoofdzaak te maken met twaalf noten, zo’n acht octaven waarin ze voorkwamen, en een verzameling instrumenten waarmee je de twaalf noten in allerlei volgordes en combinaties kon laten klinken. Een rijke bron aan mogelijkheden zou je zeggen. Maar wanneer je je als componist realiseert hoeveel voorgangers al met diezelfde twaalf noten aan het jongleren waren zou je je kunnen afvragen: Wat kan ik hieraan nog toevoegen? Hoe red ik me uit deze heikele situatie? Een paar strategieën:

-           Ik heb geen angst voor mijn voorgangers. Ik leer van hen en schaam me niet voor hoorbare sporen.

-           Ik ga het anders doen! Mijn muziek zal anders klinken dan alles wat we kennen, dankzij nieuwe manieren van noten ordenen, andere instrumenten, speelmanieren en klankbronnen.

-           Ik ga niet alles alleen doen. De musici helpen me en hebben op het podium het laatste woord.

De hamvraag: hoe zit het in 2015? Onze tijd is die van concepten, hard- en software, technieken die de mogelijkheden tot scheppen zoveel breder maken, en die ook een zelfgenererende kracht met zich meebrengen. Die concepten en technieken worden de laatste decennia veel gebruikt.

We veegden zonder stilistische voorzorgen flink met de stoffer om ons heen, en eindigden met een royaal gevuld blik. Het gebruik van concepten en technieken blijkt de werken die we bijeen brachten sterk met elkaar te verbinden. We houden de verschillende stukken eens tegen dat licht.

Brian Eno zette precies veertig jaar geleden een synthesizer, equalizer en twee bandrecorders zelfstandig aan het werk, met slechts twee vooraf ingespeelde motieven. Het resultaat was Discreet Music, en de uitvinding van ambient music. Eno: ‘… een nieuwe manier van muziek beluisteren – als deel van de omgeving, zoals de kleur van het licht en het geluid van regen bij de omgeving horen.’ Deze muziek, automatisch gecreëerd, vertaalden wij terug naar mensenhanden.

Van Eno klinkt ook de iPhone-app Bloom, waarin hij laat horen nog steeds graag omgevingsmuziek te creëren, gebaseerd op automatische processen. Wanneer u voor of tijdens het concert de app downloadt bent u uitgenodigd om volgens de instructies van de musici aan Bloom mee te werken.

Het Duitse Kraftwerk bouwde vanaf 1970 vanuit een fascinatie voor techniek en een filosofie van ‘Musikarbeiter’ aan een oeuvre van elektronische avant-gardepop. Op het podium gedragen de vier zich als robots; soms nemen robots zelfs hun plaats in. Toch is hun muziek in de kern van de zaak weliswaar mechanisch en elektronisch, maar niet zonder humor, en altijd dansbaar.

Tom Johnson kan worden beschouwd als minimalist van het eerste uur. Zijn muziek is gebaseerd op mathematische en logische processen. Zodra Johnson voor een bepaald stuk een proces heeft vastgesteld zou je kunnen zeggen dat het werk zich vanzelf schrijft. Opvallend genoeg is de resulterende muziek nooit droog en academisch, maar licht van toon en vol ‘joie de vivre’.

Ook bij de muziek van Peter Adriaansz liggen de structuur en de processen naakt aan de oppervlakte. Het gebruik van mathematica is bij hem gekoppeld aan een grote liefde voor klank en grote vorm. Zo streng en onderzoekend als zijn muziek tot stand komt, zo extatisch is haar uitwerking!

Ryoji Ikeda gebruikt voor zijn muziek sinustonen, ruisklanken, frequenties aan de rand van het menselijk gehoor en ritmes en klankvelden die aan science fiction ontleend lijken te zijn, maar een magisch-poëtische uitwerking op de luisteraar hebben. Wij vertaalden deze digitale klankwereld naar instrumenten en menselijke stemmen.

Emily Howell is de naam van een computerprogramma, ontwikkeld door de Amerikaanse wetenschapper en componist David Cope. Emily creëert op eigen houtje muziek met een productiviteit, snelheid en diversiteit die in het echte leven ondenkbaar zouden zijn. Wij kozen voor haar Second Fugue uit ‘From Darkness, Light’, die in 2010 de computer uitrolde, maar drie eeuwen eerder geschreven lijkt te zijn…

De werken van Piet-Jan van Rossum en Arnold Marinissen vragen van de spelers een bijna roboteske controle en precisie, een virtuositeit zonder pathos. Maar de door de musici verrichte inspanningen resulteren in twee werken die klinken als een wervelwind.

Hoe het computergestuurd scheppen van muzikaal materiaal gepaard kan gaan met een maximale vrijheid in uitvoeren toont Facechord Factory van Brechtje van Dijk en Kieran Klaassen. Dit computerprogramma stelt aan de hand van eigenschappen van een gezicht een persoonlijk akkoord op. Benieuwd naar uw akkoord? Laat de Facechord Factory een foto maken en luister naar Lunatree’s improvisaties met het akkoordmateriaal.

Van Freek de Jonge zelf ten slotte klinken twee liedjes van zijn meest recente solo­plaat, Zonde. De Jonge over zijn eigen maakprocessen: ‘Het is niet alleen zonde om iets te doen wat niet mag, het is vaak ook zonde om iets te laten.’ Was hij altijd al maker van cabaret, met Zonde maakte hij voor het eerst zijn eigen popalbum, met dertien songs van eigen hand.

Arnold Marinissen