Franz Welser-Möst en het Concertgebouworkest

Tekst: Floris Don

Het lijkt haast of Wolfgang Amadeus Mozart de hoorn als instrument niet heel serieus kon nemen. In zijn satirische kamermuziekwerk Ein musikalischer Spass ‘vergeten’ de hoornisten een passage naar de juiste sleutel te transponeren, met kraaiend dissonant gevolg. En de hoornconcerten die Mozart schreef voor Joseph Leutgeb staan vol milde beledigingen.

‘Een schaap kan zo trillen’ bijvoorbeeld. Of, in de aanhef van het Hoornconcert KV 417: ‘Wolfgang Amadé Mozart hat sich über den Leitgeb Esel, Ochs, und Narr, erbarmt’. Niet alleen spelt Mozart hier de naam van de solist fout, hij vergelijkt de meelijwekkende hoornist met een ezel, os en nar.

Tot overmaat van ramp is de telling van zijn hoornconcerten een zooitje: de eigenlijke volgorde is waarschijnlijk 2, 4, 3, 1, waarbij het Eerste hoornconcert (dus eigenlijk het laatste) onvoltooid is gebleven en het Tweede hoornconcert in Es groot, KV 417 dus eigenlijk het eerste is.

Dat Mozart natuurlijk wel degelijk grote affiniteit had met de hoorn, blijkt alleen al uit al die gecomponeerde werken waar een liefhebbende ironie uitspreekt. Leutgeb mocht gepest worden, want hij was een goede bekende van de familie: de hoornist, die carrière had gemaakt aan het hof van Salzburg en in de muziekzalen van Parijs, ging in 1773 mee op tournee door Italië met Wolfgang en zijn vader.

De beledigingen ten spijt hield Mozart veel rekening met de hoornist. In de tijd vóór de uitvinding van het ventiel was de natuurhoorn een wellicht nóg moeilijker instrument om te bespelen, waarbij de hoornist alle noten via de lipspanning en een vuist in de beker moest zien te produceren. Het verklaart mede de korte duur van de hoornconcerten vergeleken met Mozarts overige soloconcerten.

Al heeft die beknoptheid ook te maken met het beperkte muzikale bereik van de natuurhoornist, die zonder hulp van ventielen nauwelijks kan moduleren. Bovendien was Mozart begaan met de kennelijke technische achteruitgang van de oudere hoornist: na uitschieters naar de noten b’’ en c’’ in het Tweede hoornconcert zou Mozart het bereik in de laatste twee hoornconcerten beperken tot een a’’.

Het grootste bewijs van Mozarts liefde voor het instrument is de muziek zelf. Neem het openingsdeel van KV 417. Terwijl zestiende nootjes van tweede violen een verwachtingsvolle sfeer creëren, klinkt een majesteitelijk eerste thema, direct gevolgd door een lyrisch tweede thema: de hoorn als koning en als operazanger. In het tedere langzame deel in drie-achtste maat vraagt een in kleine stappen rijzende frase de aandacht. In de finale benadrukt Mozart het koddige karakter van de hoorn met behulp van trillers en hupsjes op de plaats.

Tekst: Martijn Voorvelt

In de tijd dat Johannes Brahms triomfen vierde met zijn perfect geconstrueerde, op de technieken van Johann Sebastian Bach en Ludwig van Beethoven geënte symfonieën, zaaide Anton Bruckner vooral verwarring.

Die enorme proporties, die eigenaardige blokachtige constructies, die breedsprakigheid... Tegenover een kleine groep bewonderaars stonden vooral veel Bruckner-haters, die dat allemaal maar onzin vonden. Een epigoon van Richard Wagner werd hij gevonden, of erger: een naïeve boer, een amateur met krankzinnige pretenties.

Na 1884, toen Bruckner zestig jaar oud was, begon het tij echter langzaam maar zeker te keren. Bruckner was wel degelijk een bewonderaar van Wagner. Hij voorvoelde de dood van de beroemde operacomponist in 1883, hetgeen hem inspireerde tot een ontroerend Adagio. Dat Adagio werd het tweede deel van de Zevende symfonie in E groot.

Bruckners Zevende symfonie is een gigantische symfonie, met een hoofdthema van maar liefst eenentwintig maten, met een minuten durend orgelpunt als afsluiting van het eerste deel en met een ongewoon complex laatste deel. Zelfs voor dirigenten die hem een warm hart toedroegen was het een brug te ver. Het publiek was er nog niet klaar voor, zo beweerden zij.

‘Ondanks mijn oprechte bewondering heb ik – als degene die verantwoordelijk is voor de concertprogramma’s alhier – een aantal reserves bij het introduceren van het publiek tot dit werk. Als ik het zelf al moeilijk vond om erin te komen (en ik kan het laatste deel nog altijd niet bevatten), hoeveel onthutster zal het publiek dan wel niet zijn?’ Aldus dirigent Hermann Levi vanuit München.

De première vond uiteindelijk plaats in Leipzig, op 30 december 1884, onder Arthur Nikisch, een oud-leerling van Bruckner. Afgezien van de gebruikelijke beschuldigingen – Wagner-epigonisme en overgecompliceerdheid – was de ontvangst zowaar overwegend positief. Hermann Levi ging vervolgens ook overstag. Het betekende een doorbraak.

In de jaren die volgden, vierde Bruckner internationale triomfen. In Nederland was dirigent Daniël de Lange de belangrijkste pleitbezorger: hij introduceerde de Zevende symfonie in 1886 en droeg de componist voor als erelid van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst – het begin van een blijvende band tussen Bruckner en Nederland. De Zevende symfonie werd een van Bruckners geliefdste werken; vooral het Adagio heeft vele harten gestolen.