Francesco Piemontesi: viermaal mozart

Tekst: Jos van der Zanden

Het moet storm hebben gelopen bij muziekhandel Bureau d’Arts et d’Industrie aan de Weense Kohlmarkt in 1804. Als een lopend vuurtje werd het rondverteld: de bladmuziek was verschenen van vijf minuten Mozart om je vingers bij af te likken. Een Oeuvre posthume, een Morceau détaché. Weliswaar onvoltooid, maar toch. Zevenennegentig maten die je als inwoner van Wenen trots maakten dat een genie als Wolfgang Amadeus Mozart ooit binnen je stadsmuren rondliep.

Over deze Fantaisie d’introduction, zoals het stuk de wereld in werd gestuurd, konden amateurpianisten hun vingers breken. Maar de technische kant was niet eens het lastigst, vooral de expressie vroeg aandacht. Hoe muziek te maken van die losse flarden, die afgebroken frasen, die ruwe stemmingswisselingen, die wonderlijke, schijnbaar op zichzelf staande passages? Feitelijk was het een on-mozartiaans stuk, bijna een improvisatie.

De autograaf ging verloren en daarom weten we niets over de ontstaanstijd. Ludwig von Köchel, die in 1862 zijn catalogus van Mozarts werken voltooide, nam aan dat het stuk in 1782 was ontstaan, maar zonder opgaaf van redenen. Het is ook goed om te bedenken dat de tien slotmaten niet origineel zijn, die werden er al in 1806 door een ander aan vast gecomponeerd.

In de Fantasie in d klein pakt Mozart echt uit, vooral in de introductie. Eerst een spannend gordijn van gebroken akkoorden; dan een ragfijne, breekbare melodie die tweemaal ruw wordt onderbroken door brute hamerslagen. Smeekbeden waaraan geen gehoor wordt gegeven – die suggestie. De Fantasie eindigt met een optimistisch allegretto, waarvan de niet-originele slotmaten toch een beetje geforceerd aandoen. Je krijgt de indruk dat het stuk te snel afgelopen is.

Mozart was nog een tiener toen hij zijn Sonate in D groot, KV 284 schreef. Het was de laatste van een zestal pianosonates, geschreven in München in afwachting van een opera­productie. Het is de enige sonate uit de bundel die tijdens zijn leven in druk uitkwam. In 1784 wist hij er uitgever Christoph Torricella warm voor te maken, die er het opusnummer ‘VII’ op plakte. Opus 7 voor werk 284 – zo weinig zeiden nummers destijds.

Het is een buitenbeentje, deze Sonate in D groot. Dat vond Mozart zelf ook: ‘De laatste [van de zes] komt op het pianoforte van Stein heel fraai tot zijn recht’, schreef hij in 1777. Hij nam het werk dus mee op zijn concertreizen, hij gaf er zijn visitekaartje mee af. Al had hij zijn manuscript niet echt nodig, want naar eigen zeggen speelde hij het uit zijn hoofd. De autograaf bleef bewaard. Hier en daar wijken wat maten af van de druk, er zal dus sprake zijn geweest van revisiewerk.

Orkestraal gedacht – die associatie krijg je bij het openingsdeel. Was Mozart misschien van plan geweest een symfonie te componeren? Je hóórt als het ware de blazerslijnen, de strijkerstremolo’s, de brommende cello’s. Het klavier volstaat niet, er is meer nodig, de muziek zoekt naar kleur, naar franje. Maar misschien vergissen we ons en wilde Mozart gewoon aangeven dat op het klavier de uitdrukkingskracht van een heel orkest te bewerkstelligen is. De finale is een technisch veeleisende variatiereeks, wellicht wat te veel gevraagd voor de welwillende amateur.

In het Rondo in a klein, KV 511 horen we de gelouterde Mozart, de inmiddels veelgevraagde docent. Hij componeerde dit werk terwijl de jonge Ludwig van Beethoven bij hem in de leer was, in maart 1787. Friedrich Hofmeister bracht dit Andante twee jaar later op de markt. Het opent als een wals en omvat behalve chromatiek enkele geraffineerde modulaties. Al met al klinkt het meer als een technische oefening dan als een bravourestuk.

Lange tijd nam men aan dat de drie pianosonates KV 330-332 werden geschreven toen Mozart in 1778 met zijn moeder in Frankrijk verbleef. Köchel toonde zich zeker van zijn zaak, maar studie van het handschrift heeft hem ongelijk gegeven: de sonates moeten drie jaar later in München zijn ontstaan.

Niet de teleurstellende tijd dus dat hij door de straten van Parijs zeulde om hier en daar wat te verdienen met lesgeven, maar de eerste maanden van 1781, toen hij het bekrompen Salzburg vaarwel zegde om in München zijn opera Idomeneo te dirigeren. Verlost van de bevelen van zijn broodheer aartshertog Colloredo genoot hij met volle teugen van zijn artistieke vrijheid.

Het lijkt in de sonates door te klinken: wat een speelvreugde en wat een beheersing van de materie. De Sonate in A groot, KV 331 is de sonate van het wonderlijke Andante grazioso dat elke luisteraar een aha-erlebnis bezorgt: het gepunteerde ritme, de smachtende sextenparallellen, de parelende nootjes – opperste eenvoud en toch ­ongenaakbaar van expressie. De variaties die volgen waren ongetwijfeld voor een pianoleerling(e) bedoeld, om hem of haar te leren ritmisch strak te spelen – Mozarts stokpaardje.

Na het Menuetto volgt de spraakmakende uitsmijter waarmee, door de uitgave van Artaria in 1784, Mozarts naam over heel Europa werd verbreid. Met deze levendige, uitgelaten mars Alla turca leek Mozart vooruit te blikken op de gelukkige jaren die in het verschiet lagen, definitief bevrijd van die ‘Sauschwanz’ van een Colloredo.