Fischer, Mönkemeyer en Müller-Schott: Schubert

Hoewel er minder werken voor strijktrio dan voor strijkkwartet gecomponeerd zijn, zijn de middelen van het strijktrio toereikend voor een volwaardige compositie. De bezetting van boven­stem (viool), middenstem (altviool) en bas (cello) voldoet aan het traditionele drieklanksysteem. Na Haydn en Mozart hebben Beethoven, Schubert en een eeuw later Martinů bijzondere werken voor deze bezetting geschreven.

Beethoven: Strijktrio

Toen Ludwig van Beethoven zijn Strijktrio’s, opus 9 componeerde, woonde hij pas vier jaar permanent in Wenen. De jonge componist, hij was begin twintig, verwierf al snel respect en was in adellijke kringen een graag geziene gast. Ietwat weerbarstig van karakter, verblufte hij met zijn exorbitante pianokunsten en zijn nieuwe gepassioneerde wijze van componeren.

‘Met het vuur van de jeugd waagde hij zich stoutmoedig (om heftige passies uit te drukken) in verre toonsoorten. Deze ontstellende opwindingen hebben me tot in het diepste getroffen. (…) Ik heb nog nooit iemand zo horen spelen.’ Aldus tijdgenoot Johann Schenk. De pianist en pedagoog Abbé Gelinek beschrijft Beethoven als een ‘kleine, donkere en koppig uitziende jongeman in wie de satan steekt...’

Voordat Beethoven in Wenen arriveerde was het publiek aan de meer lichtvoetige klanken van Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart gewend. De dramatische toon die Beethoven reeds in sommige van zijn eerste werken aanslaat, zorgde zowel voor bewondering als irritatie.

Stonden de eerste twee trio’s uit opus 9 nog in helder majeur, in zijn Strijktrio in c klein, opus 9 nr. 3 heeft Beethoven gekozen voor het donkere c klein. Deze toonsoort zou ook in zijn latere werken, bijvoorbeeld zijn Vijfde symfonie, een belangrijke rol spelen.

Twee stormachtige, door lyrische momenten onderbroken hoekdelen (Allegro con spirito en de Finale) omlijsten in dit trio een berustend Adagio con espressione en een goedgemutst Scherzo. Het past bij Beethoven dat hij zich aan het slot van de finale ontpopt als de idealist die hij altijd was. ‘Per aspera ad astra’: door de doornen naar de sterren. Het werk eindigt in helder majeur.

Bohuslav Martinů behoorde tot een generatie van componisten – Stravinsky, Bartók, Prokofjev, Berg, Webern, Milhaud – die veel bijgedragen hebben aan de veelkleurigheid van de muziek van de twintigste eeuw. Martinů heeft verschillende invloeden ondergaan: in zijn composities vermengen neoclassicistische, impressionistische en moderne middelen zich met folkloristische elementen, die getuigen van een nostalgische liefde voor zijn vaderland, het huidige Tsjechië.

Opgegroeid in het Oost-Boheemse stadje Policka leert Martinů al vroeg viool en piano spelen. In 1908 studeert hij viool en orgel aan het Praagse conservatorium, maar wordt daar wegens gebrek aan discipline voortijdig ontslagen. Hij wil componeren. Op initiatief van zijn leraar compositie, Josef Suk, krijgt hij in 1923 een stipendium voor een eenjarige studie in Parijs.

Vanaf nu wijdt Martinů zijn leven volledig aan het componeren en hij vestigt zich, gefascineerd door het bruisende Parijse culturele leven, in de Franse hoofdstad. In 1941 emigreert de componist – hij stond op een zwarte lijst van de nazi’s – naar Amerika. Hij zal zijn vaderland nooit meer zien.

Martinů’s Tweede strijktrio is nog in zijn Parijse tijd ontstaan. De modernistische invloeden van Igor Stravinsky en de Franse avant-garde, met name die van zijn collega en goede vriend Darius Milhaud, zijn onmiskenbaar. Hierop wijzen de folkloristische elementen, de uitdagende ritmes en het gebruik van dissonanten en modale (vóór-klassieke) harmonieën.

Ook de tweedeligheid van het werk is ongewoon en niet traditioneel. Niettemin vertonen de delen met hun contrasterende thema’s – een energiek en een melodieus – en de uitwerking daarvan raakvlakken met de klassieke sonatevorm.

Het tweede deel begint met een langzame introductie. In dit door melancholieke episoden onderbroken deel kunnen we de innerlijke gespletenheid van de componist al bespeuren die in zijn latere in Amerika gecomponeerde werken nog sterker tot uitdrukking zou komen. Martinů zwierf tussen verschillende werelden, hij was een ontheemde die zijn vaderland nooit kon vergeten. Maar zijn Tweede strijktrio eindigt optimistisch en met bravoure.

Alle strijktrio’s van Franz Schubert, het zijn er in totaal drie, zijn in zijn jonge jaren ontstaan. Hun publicatiegeschie­denis werpt een licht op Schuberts late erkenning als componist. Het Eerste strijktrio, D 111A uit 1814, werd pas in het midden van de twintigste eeuw gepubliceerd, het tweede D 471 uit 1816 in 1890, het derde D 581 uit 1817 in 1897, dus lang na Schuberts dood.

Veel van zijn werken moesten ‘uitgegraven’ worden, waaronder ook zijn beroemde ‘Unvollendete’ symfonie. Ze werd eind negentiende eeuw in een la van een muziekliefhebber in Graz ontdekt. Van Eduard Bauernfeld, toneeldichter en vriend van Schubert, is het volgende rijm afkomstig: ‘Ein echter Wiener – und ein Genie. Es staunt das ganze Land – die Wiener selbst erfuhren’s nie’.

Hoewel Schubert een rasechte Wener was, is zijn genie in zijn vaderstad vrijwel onopgemerkt gebleven. De reeds op 31-jarige leeftijd gestorven Schubert was een ‘profeet in eigen land’. Zijn Strijktrio in Bes groot uit 1816 heeft de componist niet voltooid, de handgeschreven partituur breekt in het tweede, langzame deel af. Het slechts een jaar daarna ontstane Tweede strijktrio, D 581, eveneens in Bes groot, heeft hij afgemaakt.

Het zijn zwierige werken uit Schuberts jonge jaren die mozartiaanse trekken vertonen. Met zijn structuur – een gewichtig openingsdeel, een lyrisch Andante, een vrolijk Scherzo en een goedgemutst Rondo als uitsmijter – toont Schubert zich schatplichtig aan zijn voorgangers Haydn en Mozart.

Maar Schubert geeft er een eigen draai aan. Zijn ­Tweede strijktrio wijst vooruit naar zijn met betoverende melodieën gelardeerde werken uit zijn latere periode.