Fazil Say en Nicolas Altstaedt

Tekst: Anneloes Brand

De laatste jaren van Claude Debussy’s leven waren niet bepaald gelukkig. De Franse componist had niet alleen met ziekte te kampen, maar was ook erg aangedaan door de Eerste Wereldoorlog.

De brief van 6 oktober 1915 aan dirigent Bernardino Molinari illustreert zijn gemoedstoestand: ‘Jouw aardige brief heeft mij bereikt in een klein plaatsje aan zee waar ik naartoe ben gegaan om aan de oorlog te ontkomen.

De afgelopen drie maanden was ik weer in staat te werken. Als ik je vertel dat ik bijna een jaar niet bij machte was te componeren… daarna moest ik het haast opnieuw leren. Het was een ware herontdekking en het schijnt me mooier toe dan ooit tevoren!’

In die drie maanden in de kustplaats Pourville voltooide Debussy de Douze études voor piano, de Sonate voor cello en piano in d klein en de Sonate voor fluit, altviool en harp.

De sonates waren bedoeld als eerste twee van in totaal zes sonates voor verschillende bezettingen ‘in een oude, buigzame vorm met niets van de hoogdravendheid van hedendaagse sonates’, zoals de componist in de genoemde brief schreef, verwijzend naar de doortimmerde bouwwerken naar Duits voorbeeld. Twee jaar later componeerde hij nog de Sonate voor viool en piano, maar dat zou de laatste zijn. In 1918 overleed Debussy op 55-jarige leeftijd in Parijs.

De Sonate in d klein bevat een rijk palet aan kleuren. Alle drie de delen – Prologue, Sérénade en Finale, waarvan de laatste twee in elkaar overgaan – geven de indruk van een aaneenschakeling van taferelen. Mysterieuze, impressionistische beelden in de langzame Prologue, intensiteit en exotiek door percussieachtige speelwijzen en andere klankeffecten (een shock voor Debussy’s tijdgenoten) in de spannende Sérénade, en de drukte van wereldstad Parijs in de uitbundige Finale.

Fazil Say componeerde Dört Şehir (‘Vier steden’), opus 41 in 2012 voor Nicolas Altstaedt in opdracht van de BBC. De cellist bracht het werk op 26 juni van hetzelfde jaar in première tijdens het City of London Festival, samen met pianist José Gallardo.

Fazil Say liet zich voor Dört Şehir inspireren door herinneringen en momenten uit zijn leven. De sonate voor cello en piano is als het ware een reis langs vier Anatolische steden met ieder zijn eigen karakter en cultuur. Sivas is een conservatieve plaats in Oost-Anatolië, waar veel alevieten wonen (het alevitisme is een stroming binnen de islam in Turkije).

Het eerste deel, Sivas, is gebaseerd op het lied Sazim van de vroegere alevitische volksdichter Asik Veysel. Een traditionele bruiloft in Hopa aan de Zwarte Zee, inclusief vele volksdansen en liederen uit de wijde omgeving, vormde de inspiratiebron voor het tweede deel.

Dan is het de beurt aan Fazil Says geboortestad Ankara, in 1923 door Atatürk uitgeroepen als hoofdstad van Turkije. De tragedie in de muziek roept volgens Say de republikeinse geest van de metropool op. Bodrum tot slot staat bekend als het Saint-Tropez van Turkije.

In een drukke straat vol cafés is allerlei muziek te horen, van jazz, pop en rock tot volksmuziek, maar helaas maken vechtpartijtjes vaak een einde aan de uitgaansvreugde.

Pohádka (Een sprookje) van de Tsjechische componist Leoš Janáček is de volgende dichterlijke sonate voor cello en piano op het concertprogramma van Nicolas Altstaedt en Fazil Say. Het werk is geïnspireerd door De vertelling van tsaar Berendei van de Russische dichter Vasili Zjoekovski, waarop ook Stravinsky’s ballet De vuurvogel is gebaseerd.

Het gaat over de jonge prins Ivan, die in handen valt van Kastsjei, de koning van de onderwereld. Om aan zijn lot te ontkomen moet hij al zijn moed en magische kracht aanwenden, waarbij hij wordt geholpen door de koningsdochter Maria, die verliefd op hem is geworden. Na allerlei avonturen komt het allemaal goed voor het verliefde stel.

Pohádka bestaat uit drie delen die niet zozeer het Russische epos als zodanig verbeelden, maar eerder bepaalde sentimenten ervan verklanken. Volgens sommigen ‘vertolkt’ de cello hierbij de rol van de jonge prins en staat de lyrische pianopartij symbool voor Maria.

De ritmes en melodieën zijn onregelmatig, zoals in de Tsjechische taal en in de Moravische volksmuziek waar de componist zich uitvoerig mee bezighield. Pohádka onderging verschillende bewerkingen, voordat het werk uiteindelijk in 1924 werd gepubliceerd: in 1912 bijvoorbeeld voegde Janáček een Adagio toe, maar in 1923 verwijderde hij dat weer en paste hij diverse andere zaken aan.

Met het leggen van verbanden tussen persoonlijke gebeurtenissen in het leven van een componist en het ontstaan of het karakter van diens composities moet je altijd zeer voorzichtig zijn, maar in het geval van Sjostakovitsj’ Sonate voor cello en piano in d klein, opus 40 lijkt het duidelijk.

In juni 1934 raakte Dmitri Sjostakovitsj, die getrouwd was met Nina, tot over zijn oren verliefd op Elena Konstantinovskaja, een jonge vertaalster. Tijdens de zomervakantie met zijn echtgenote aan zee deed hij niets anders dan brieven aan zijn nieuwe vlam schrijven.

Op de terugweg had Nina er zo genoeg van, dat ze een huwelijksbreuk eiste, Sjostakovitsj in Moskou achterliet en zelf doorreisde naar hun huis in Leningrad (Sint-Petersburg). Het was rond deze tijd, half augustus, dat de componist vol bezieling aan zijn Cellosonate in d klein begon; een maand later was de klus geklaard.

Volgens sommigen is het werk, en dan met name het eerste deel, het meest romantische wat Sjostakovitsj ooit heeft geschreven. Sjostakovitsj droeg de Sonate in d klein op aan zijn vriend Victor Koebatski, cellist van het Stradivarius Kwartet en het Bolsjoi Theater, met wie hij de compositie op Eerste Kerstdag in Leningrad ook in premiè­re bracht.

Kort daarna vroeg hij de scheiding met Nina aan. Maar dat liep toch anders dan verwacht: in het nieuwe jaar bleek Nina zwanger te zijn van hun eerste kind en werden de huwelijkse onenigheden bijgelegd.