Fazil Say & Amsterdam Sinfonietta: Mozart meets Say

Twee componerende pianisten

Weilanden met sloten, boerderijen en enkele kwekerijen. Niets wees erop dat op deze rustieke plek waar koeien graasden de beroemdste concertzaal van Nederland zou verrijzen, toen Wolfgang Amadeus Mozart met zijn familie de hoofdstad bezocht. Dat was in 1766. Onderdak hadden zij gevonden in hotel De Gouden Leeuw in de Warmoesstraat. Van daaruit had vader Leopold optredens geregeld in concertzaal De Hollandse Manege, waar de tienjarige Wolfje en zijn zusje Nannerl zich lieten horen op klavecimbel en waar Wolfgangs Eerste symfonie ten beste werd gegeven. 

In Het Concertgebouw, dat 122 jaar later verrees, hebben inmiddels veel meer uitvoeringen van zijn muziek geklonken dan hij zelf ooit meemaakte. Het is pijnlijk, maar Mozart moest eerst sterven voordat hij wereldwijd de waardering kreeg die hij verdiende. Misschien dat de enorme belangstelling hem zou hebben verbaasd. En al helemaal dat een in Turkije geboren pianist en componist al zijn klaviersonates voor de eeuwigheid heeft vastgelegd op zilveren schijfjes. En dat diezelfde Fazıl Say zelfs met bevriende musici in de vermaarde muziektempel zijn Eerste klavierconcert, KV 37 komt spelen, en daarover vol bewondering is: ‘Wat dit genie op zijn tiende schreef is ongekend. Ik probeer zijn vroege concerten overal onder de aandacht te brengen, ze worden te weinig uitgevoerd.’ 

Wat zouden de twee componerende klavierspelers niet allemaal hebben kunnen bespreken, als ze elkaar dwars door de tijd heen hadden kunnen ontmoeten! Ze zouden het hebben over het feit dat er na al die eeuwen nog steeds sonates worden gecomponeerd. Over die reusachtige zwarte glimmende vleugel waarbij het tere klavecimbel in het niets verdwijnt. Over artistieke vrijheid, onvrijheid, censuur en verbanning. Over inspiratie en muzikale invloeden over de grenzen heen. Over de fascinatie voor exotische klanken, en natuurlijk over Turkije. Over de noodzaak van reizen. Over het zorgwekkende bestaan als freelancer in het muziekleven. Maar ook over de bevlogen samenwerking tussen componist en uitvoerenden. ‘Werken met een componist is vaak enorm verhelderend en inspirerend’, aldus Candida Thompson, violist en artistiek leider van Amsterdam Sinfonietta. 

Say

Het afwisselende en mooi samengestelde programma opent met Fazıl Says Pianosonate ‘Yeni hayat’ (‘Nieuw leven’), een driedelig werk van een minuut of tien vol jazz-echo’s. ‘Ik heb dit stuk gecomponeerd voor mijn eerste concert vlak na de pandemie in juli 2021. Het werk draagt gedachten met zich mee over de onzekerheid en angst waarin we leven maar ook de hoop om weer terug te keren naar het normale leven, het goede nieuws dat we weer op het podium staan.’

Het programma eindigt ook weer met muziek van Say: Yürüyen köşk (‘Het verplaatste landhuis’). Dit werk schetst in ongeveer 15 minuten een gebeurtenis uit de tijd van Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van het moderne Turkije. Als een vooruitstrevende natuurliefhebber liet hij in 1930 een landhuis verplaatsen om zo een plataan te redden. Natuurlijk is er ook een politieke en humanistische connotatie, zoals wel vaker bij Fazıl Say. Zo verwijst hij in het eerste deel ‘Verlichting’ naar een vurig verlangen in het hedendaagse Turkije – maar ook naar het tijdperk van ‘verlichte’ vorsten, naar het tijdperk van zijn favoriete componist, Wolfgang Amadeus Mozart. 

Mozart

Door het programma heen zijn delen gevlochten uit een van de vele gelegenheidswerken die Mozart afleverde voor de aartsbisschop van Salzburg in de jaren 1770: de ‘Serenata notturna’, letterlijk een serenade voor de avond of nacht. Aanleiding voor het kleinschalige werk in drie delen en bestemd voor alleen strijkers was het carnavalsfeest in 1776. Natuurlijk is er behalve een mars en een rondo een menuet, het verplichte galante modeartikel in het Oostenrijk van die dagen. Mozart zelf speelde destijds de vioolsolopartij.

In Wenen leerde Mozart via blad­muziek van Johann Sebastian Bach en diens zoon Carl Philipp Emanuel de vrije fantasie kennen, een afwisselend klavierstuk in uiteenlopende sferen. Hij schreef vervolgens de vermaarde Fantasie in d klein, KV 397, waarover zo goed als niets bekend is. ­Aangevuld met het ontbrekende einde gaat deze wonderlijke pianofantasie sinds 1806 de wereld over: melancholiek, diepzinnig, somber mineur, vragend, smachtend, opgejaagd en hectisch. Een bewogen egodocument in tonen, zo lijkt het. 

Veel van zijn klaviersonates componeerde Mozart als een soort showstukken waarmee hij kon schitteren tijdens zijn muzikale reizen en optredens. Zo ook de Sonate voor piano nr. 11 in A groot, KV 331, vooral bekend door het ‘rondo in Turkse stijl’, een van de vroegste voorbeelden van westerse klassieke muziek met invloeden uit de niet-westerse cultuur.

Mozarts Eerste pianoconcert in F groot, KV 37 is een klinkend voorbeeld van de gangbare praktijk van die dagen, het lenen en arrangeren van andermans muziek. Zo wilde Leopold zijn zoontje van elf vertrouwd maken met het schrijven voor orkest, en vooral met het genre ‘concert’. Voor de twee hoekdelen gebruikten zij muziek van Hermann Friedrich Raupach en ­Leontzi Honauer die zij in Parijs leerden kennen. Onbekend is de oorsprong van het middendeel. Dit co-product van vader en zoon diende vooral als visitekaartje voor de jonge virtuoos.

Silvestrov

Valentin Silvestrov geldt als de belangrijkste componist van Oekraïne en was vanaf de jaren 1960 voortrekker van de ‘avant-garde van Kyiv’. Deze radicale componistengroep stond open voor westerse vernieuwingen, zoals de twaalftoonstechniek van Schönberg en Webern, die sinds het tijdperk van Stalin verboden was, en werd betiteld als ‘bourgeois formalisme’. De Kyivse componisten hadden het zwaar te verduren, net zoals in dezelfde tijd Russen als Alfred Schnittke, Edison Denisov en Sofia Goebaidoelina. Silvestrovs muziek werd in de jaren 1960-70 in zijn geboortestad amper uitgevoerd. Premières van zijn werken vonden elders plaats, in Sint-Petersburg of in het westen, waarheen Silvestrov niet mocht reizen. In de jaren 1970 ontwikkelde hij zo een hoogst persoonlijke toontaal, een soort meta-muziek die boven de gangbare stijlen staat en nostalgische excursies maakt door de muziekhistorie. Zo ook in The Messenger, geschreven kort na het overlijden van Silvestrovs echtgenote, de musicologe Larissa Bondarenko. Langzaam, stil en droef ontvouwt Silvestrovs muziek zich voor de aandachtige luisteraar, als een elegie over een voor eeuwig verloren verleden, maar met hoopgevende klanken.