Fazil Say & Amsterdam Sinfonietta: Mozart

tekst: Noortje Zanen

Richard Wagner is vooral beroemd geworden dankzij zijn grootschalige opera’s zoals Lohengrin, Parsifal en Der Ring des Nibelungen. Toch schreef hij niet alleen massale ‘Gesamt-kunstwerke’, maar ook intieme muziek voor piano en kleinere ensembles. En er bestaan eveneens arrangementen van fragmenten uit zijn opera’s voor kleine bezettingen.

Omdat Ludwig van Beethoven een grote inspirator was voor Wagner speelt Amsterdam Sinfonietta vanavond niet alleen de strijkorkestversie van Beethovens Veertiende strijkkwartet, maar ook een bewerking voor strijkorkest van de Prelude uit Wagners opera Tristan und Isolde.

Het Tristan-akkoord
Het is een trieste liefdesgeschiedenis, gebaseerd op een dertiende-eeuws Duits gedicht en een oude Keltische legende. Deze opera is kenmerkend voor Wagners vooruitstrevende gebruik van chromatiek, tonaliteit en het gebruik van niet-harmonische tonen.

Dat blijkt meteen in het vervreemdende openingsakkoord in de eerste maten van de Prelude: het zogenaamde Tristan-akkoord, bestaande uit de noten (van onderaf) f-b-dis-gis. Met dit akkoord weet Wagner meteen de stemming van de opera te treffen: de onmogelijke liefde van Tristan en lsolde die gedoemd is om te mislukken.

Wolfgang Amadeus Mozart was net als zijn vader Leopold een tijd lang in dienst van de aartsbisschop van Salzburg. Graaf Hieronymus Colloredo aanvaarde zijn ambt in 1772 en in datzelfde jaar stelde hij Mozart aan als concertmeester.

De verhouding tussen beiden was slecht: Colloredo probeerde belangrijke reizen en concerten van Mozart tegen te houden. Mozart hield deze situatie niet lang vol. Na een flinke ruzie met zijn baas vertrok hij in 1781 naar Wenen om daar als zelfstandig musicus een nieuw leven te beginnen. Hij zou het meeste geld verdienden met zijn pianoleerlingen en zijn virtuoze optredens als pianist.

Het Twaalfde pianoconcert
Het Twaalfde pianoconcert in A groot, KV 414 uit 1782 was een van de eerste drie pianoconcerten die Mozart voor het Weense publiek schreef. In een brief aan zijn vader formuleert Mozart duidelijk dat hij met deze muziek zo veel mogelijk luisteraars wilde plezieren:

‘[Deze drie concerten] houden het midden tussen wat te moeilijk en wat te gemakkelijk is; ze zijn zeer briljant en liggen goed in het gehoor, ze zijn natuurlijk van klank zonder dat ze oppervlakkig zijn. Hier en daar hebben ze passages die alleen kenners satisfactie zullen geven, maar ze zijn zo geschreven dat ook niet-kenners ervan kunnen genieten zonder dat ze weten waarom.’

Beethoven noemde het Strijkkwartet in cis klein, opus 131 zijn allerbeste strijkkwartet en zijn collega’s waren het daarmee eens: ‘Een grootsheid die met woorden niet is uit te drukken’, zei Robert Schumann. ‘Wat kun je hierna nog componeren?’ vroeg Franz Schubert zich af.

‘Het verklankt de triestheid van de wereld’, verzuchtte Wagner, en hem gaf het de inspiratie voor zijn meesterwerk Tristan und Isolde. Het Veertiende strijkkwartet behoort tot de vijf strijkkwartetten van Beethoven die hij tijdens zijn laatste levensjaren schreef.

Verwarring alom
Destijds werden deze werken lang niet allemaal enthousiast ontvangen, het publiek was in verwarring en begreep het uiterst moderne idioom van Beethoven niet goed. Eigenlijk is dat tot op de dag van vandaag niet echt veranderd. Zelfs de best geïnformeerde beroepsmusici hebben veel tijd nodig voordat ze deze late strijkkwartetten enigszins kunnen doorgronden. 

Dat Beethovens late strijkkwartetten zeer complex zijn zal ieder strijkkwartet en strijk-orkest dat zich aan dit repertoire waagt beamen. Alleen al over de eerste paar maten van het Veertiende strijkkwartet verschillen musici vaak van mening.

De eerste violist speelt de eerste twaalf noten in zijn eentje, op het eerste gezicht een eenvoudige melodie met een eenvoudig ritme. Maar zelfs deze openingszin roept dikwijls lastige discussies op. Hoe dien je bijvoorbeeld het sforzando op de vijfde noot te articuleren en wat is het beste tempo?

Deze dilemma’s worden zeer illustratief beschreven door de primarius van het Takács Kwartet, Edward Dusinberre, in zijn boek Beethoven for a later age, the journey of a string quartet. 

Zijn collega’s kwamen met tegenstrijdige adviezen over de openingsmaten voor de eerste viool, variërend van ‘dat klinkt veel te agressief, kun je het iets expressiever proberen te spelen’ en ‘nu klinkt het veel te gemakkelijk, het is niet pijnlijk genoeg’ tot ‘als je het zo langzaam speelt dan zit er geen lijn meer in, dit is immers nog maar het begin van een lang verhaal’ en ‘nu is het tempo juist te vloeiend, probeer het iets rustiger, met innerlijke ernst’. 

Beethovens eigen inzicht
Beethoven heeft overigens wel enige moeite gedaan om zijn vernieuwende muzikale ideeën voor te leggen aan musici zoals Karl Holz, tweede violist van het vermaarde Schuppanzigh Kwartet dat alle vijf late strijkkwartetten van Beethoven in première heeft gebracht.

‘Wanneer moeten de mensen dan onderling commentaar geven?' 

Naar aanleiding van het Veertiende strijkkwartet ontspon zich een levendige discussie of de zeven delen zonder pauze na elkaar dienden te worden gespeeld. Beethoven was daar uitdrukkelijk vóór. Holz’ tegenargumenten waren: ‘dan kunnen we geen delen herhalen’ of ‘wanneer moeten we dan bijstemmen’ of ‘we moeten dan over betrouwbare snaren beschikken’ en ‘wanneer moeten de mensen dan onderling commentaar geven’.

Beethoven bleef bij zijn eerste idee, maar dat neemt niet weg dat hij de moeite heeft gedaan zijn concept bij Holz te toetsen. De zeven delen van dit strijkkwartet glijden zó geolied in elkaar over dat de luisteraar ze niet meer als afzonderlijke entiteiten ervaart.

In de woorden van Edward Dusinberre: ‘De contrasten en bewegingen tussen de delen zijn nauwelijks nog te onderscheiden van die binnen de delen. Op die manier ontstaat een uitgekiend spel van elkaar overlappende lange en korte golven dat tegelijkertijd doelgericht en doelloos overkomt. Daardoor klinkt dit kwartet als een veertig minuten durende improvisatie, die echter nergens de indruk wekt willekeurig te zijn.’