Faust & Bezuidenhout spelen Bach & Biber

Hoewel Johann Sebastian Bach nooit een voet buiten Duitsland zette, was hij goed op de hoogte van de muzikale ontwikkelingen in Europa. Hij reisde niet zelf naar Italië om de populaire Italiaanse genres te leren kennen, maar hij bestudeerde thuis de partituren van Italiaanse componisten zoals Vivaldi en Corelli.

Zo maakte hij zich onder andere het Italiaanse genre van de kerksonate (sonata da chiesa) eigen: instrumentale muziek die altijd uit vier delen bestaat met als tempo-indicatie langzaam-snel-langzaam-snel. De zes Sonates voor obligaat klavecimbel en viool, BWV 1014-1019 van Bach zijn mooie voorbeelden van dit genre, al klinkt deze muziek anders dan de kerksonates van Bachs Italiaanse collega’s.

Bij Bach is de muziek voorzien van ingewikkelde fuga’s, de harmonieën zijn meer doorwrocht en de klavecimbelpartij speelt een veel grotere rol. In de woorden van zijn zoon Carl Philipp Emanuel: ‘De zes klaviertrio’s behoren tot de beste werken van mijn geliefde overleden vader. Ze klinken nog steeds uitstekend en schenken me veel plezier, hoewel ze al meer dan vijftig jaar geleden zijn gecomponeerd. Er zitten een paar Adagio’s in die vandaag de dag niet vocaler hadden kunnen worden geschreven.’

Uniek in Bachs verzameling van zes vioolsonates is de stemvoering van de klavecimbelpartij: de partij voor de rechterhand is eigenlijk een tweede solopartij. Daarom worden deze sonates ook wel aangeduid als triosonates en noemde zijn zoon ze klaviertrio’s.

Naast driestemmige fuga’s en tweestemmige canons met daaronder een baslijn klinken ook virtuoze dansen en prachtige, melancholieke aria’s voor viool, soms in samenspraak met de bovenste stem van het klavecimbel. Alle zes sonates hebben een eigen toonsoort en een eigen karakter. Isabelle Faust en Kristian Bezuidenhout spelen vanavond de melancholische Vierde sonate in c klein, de duistere Vijfde sonate in f kleinen de opgewekte en experimentele vijfdelige Zesde sonate in G groot.

Ruim vijftig jaar voordat Bach zijn beroemde Engelse suites en Franse suites voor klavecimbel solo schreef had Johann Jacob Froberger al vele tientallen suites voor dit instrument gecomponeerd. De kosmopoliet Froberger was onder andere hoforganist in Wenen bij keizer Ferdinand III, die veel van Italiaanse muziek hield.

Zodoende kreeg hij regelmatig de kans om naar Italië te reizen waar hij onder andere studeerde bij de vermaarde componist en organist Girolamo Frescobaldi. Daarnaast reisde Froberger ook meerdere keren naar Frankrijk en Engeland. Overal waar hij kwam liet hij zich inspireren door de diverse muzikale tradities en al deze verschillende stijlen verenigde hij in zijn eigen composities.

Zo importeerde hij bijvoorbeeld de Franse dansen naar Duitsland, verrijkt met de improvisatorische, virtuoze Italiaanse stijl. Dankzij Froberger werden de Allemande, Gigue, Courante en Sarabande standaard-elementen voor danssuites. Froberger schreef de Suite in C groot, FbWV 612 ‘Lamento sopra la dolorosa’ als troost voor keizer Ferdinand III, nadat diens oudste zoon en troonopvolger Ferdinand IV op eenentwintigjarige leeftijd was overleden. 

Heinrich Ignaz Franz von Biber wordt vaak in één adem genoemd met Johann Sebastian Bach als het over virtuoze vioolmuziek gaat. Bachs uiterst complexe en polyfone Chaconne voor solo viool uit de Tweede partita kent eigenlijk maar één voorloper: de Passacaglia in g klein van Biber. 

Bibers muziek is onbetwist uniek, zijn vioolsonates zitten vol onverwachte wendingen en verrassende klankkleuren. Zo’n veertig jaar voordat Bach zijn Chaconne schreef, componeerde de virtuoze en eigenzinnige Biber zijn Passacaglia. De kern van het stuk is een eenvoudige lijn van vier dalende noten: G-F-Es-D.

Boven dit constant klinkende motiefje creëert Biber een reeks van contrasterende variaties die na een meeslepend en betoverend betoog van ongeveer negen minuten plotseling tot een eind komen in een mild G groot akkoord.

Een ander voorbeeld van Bibers vernieuwende vioolmuziek is de Vijfde sonate in e klein, C. 142 uit de bundel 8 Sonatae a Violino Solo voor viool en continuo. Biber schreef deze sonates in Salzburg in 1681, een paar jaar voordat hij werd benoemd tot Kapellmeister aan het hof van keizer Leopold I. Mede dankzij het succes van deze originele sonates behoorde Biber tot een van de meest gewaardeerde violisten van Europa.

Ook na zijn dood behield Biber zijn naam als ‘formidabele virtuoos’. Zo merkte de beroemde achttiende-eeuwse muziekhistoricus Charles Burney op: ‘‘Van alle violisten van de laatste eeuw lijkt Biber de beste te zijn geweest. In virtuositeit en vindingrijkheid overtreffen zijn solo’s alle andere muziek uit deze periode.’

De inventieve Vijfde sonate in e klein opent opmerkelijk eenvoudig met een tweemaal herhaalde hoge e in de viool, gevolgd door een reeks van quasi geïmproviseerde snelle figuren boven een baslijn in lange noten. Het tweede deel bestaat uit een onvoorspelbare opeenvolging van sterk contrasterende passages.

Die lopen uiteen van simpele melodielijnen en omspelingen van steeds dezelfde reeks akkoorden tot snelle toonladderfragmenten en opvallende dubbelnoten. Het laatste deel begint met een zangerige melodie, gevolgd door vier variaties: twee snelle delen, een kort en eenvoudig Adagio en een verbluffend slot.