Fabio Luisi en het Concertgebouworkest met Brahms' Symfonie nr. 2

Koninklijk Concertgebouworkest
Fabio Luisi dirigent
Julia Fischer viool

Dit programma maakt deel uit van de serie B woensdag.

Sophie Meyer (1991)

Fleur de verre (2025-26)
Nederlandse première

Hans Werner Henze (1926-2012)

Il Vitalino raddoppiato (1977)
haconne voor viool en kamerorkest
eerste uitvoering door het Concertgebouworkest

pauze ± 21.00 uur

Johannes Brahms (1833-1897)

Symfonie nr. 2 in D gr.t., op. 73 (1877)
Allegro non troppo
Adagio non troppo
Allegretto grazioso (quasi andantino)
Allegro con spirito

einde ± 22.15 uur

Toelichting

Sophie Meyer (1991)

Fleur de verre

Sophie Meyer is een jonge Deense componist. Een belangrijke voedingsbodem voor haar muzikale ontwikkeling is de volksmuziek van het eiland Fanø, waar ze opgroeide. Wellicht heeft dit haar oren opengezet voor muzikale tradities van over de hele wereld, zoals de Javaanse gamelan. Aanvankelijk studeerde ze viool. Tijdens deze studie moest ze een opdracht vervullen die haar leven heeft veranderd: ze moest improviseren, zichzelf opnemen en het resultaat kon elektronisch worden veranderd. Zo ontdekte ze dat muziek creëren in plaats van reproduceren haar veel meer na aan het hart lag.

Haar Fleur de verre (‘glazen bloem’) voor kamerorkest ontleent die titel aan een Aziatische bloem die transparant wordt in de regen. Zelf zegt ze hierover: ‘Dat idee van transformatie – van iets dat verandert in ­reactie op zijn omgeving – werd de basis van het stuk.’ Dit soort metaforen zijn voor Meyer een uitdrukking van kwetsbaarheid en onderlinge verbondenheid, elementen die zowel het ­karakter als de structuur van haar muziek tekenen.

Hans Werner Henze (1926-2012)

Il Vitalino raddoppiato

Zoals vrijwel alle kunstenaars in het naoorlogse Duitsland was Hans Werner Henze uiterst politiek geëngageerd. Het mag nauwelijks verbazing wekken dat in een land met zo’n duister recent verleden de kunst sterk in het teken stond van goed en kwaad. Het ideale medium voor een componist is dan natuurlijk de en het muziektheater, het belangrijkste werkgebied van Henze. Maar wat hem onderscheidde van vele generatiegenoten was een buitengewoon ondogmatische kijk op de muziekgeschiedenis. In het naoorlogse Duitse componeren was de erfenis van Arnold Schönberg en Anton Webern allesoverheersend, en deze erfenis van de twaalftoonstechniek werd tot in zijn uiterste ­consequenties doorgetrokken in de befaamde ‘Darmstädter Ferienkurse’, het Staphorst van het . Henze vond de in dat centrum voor de avant-garde gepredikte esthetiek beperkend voor de ­creativiteit, en dat liet bij hemzelf ruimte voor een ongelofelijk breed scala aan invloeden in zijn componeren.

Een mooi voorbeeld hiervan is zijn Il Vitalino raddoppiato, geschreven voor wereldster Gidon Kremer. Henze ­baseerde deze compositie op de Chaconne in g klein van de Italiaanse componist Tomaso Antonio Vitali (1663-1745). Letterlijk betekent de titel ‘het verdubbelde Vitali’tje’. (Vitali stond bekend onder het koosnaampje ‘il Vitalino’.) De ‘verdubbeling’ verwijst naar de baroktraditie van de ‘double’: het toevoegen aan bestaand werk (van een ander) in steeds ingewikkelder variaties. Een chaconne is een muzikale vorm waarbij een telkens herhalend patroon in de bas omlijst wordt met steeds nieuwe variaties; vaak in een plechtstatige driekwartsmaat. (De Chaconne voor viool solo van Johann Sebastian Bach is een iconisch voorbeeld.) Het grappige is dat de ­Chaconne van Vitali pas echt wereldberoemd is geworden in een arrangement van vioolvirtuoos Ferdinand David uit de negentiende eeuw, wat dus al een soort van ‘double’ was.

Vanuit het perspectief van 2026 is het lastig te bevatten hoe origineel en opzienbarend Henzes benadering van het materiaal van Vitali was in 1977: postmodernisme in een nog sterk modernistische wereld. Het stuk begint met ‘gedeconstrueerde’ flarden van Vitali’s schitterende , die daarna in zijn originele vorm klinkt in de soloviool. Later vertroebelt en ontregelt modernistische mist weer het barokke klanklandschap. Na de romantische versie van Ferdinand David heeft Henze een verrassende nieuwe visie op dit muzikale materiaal gecreëerd die inmiddels gretig door violisten en orkesten wordt opgepakt.

Johannes Brahms (1833-1897)

Tweede Symfonie

Het hangt er een beetje vanaf wanneer je begint te tellen, maar je kunt beargumenteren dat Johannes Brahms meer dan twintig jaar nodig had om zijn Eerste symfonie te voltooien. Onder meer vanwege de enorme kwaliteitseisen die de componist zichzelf stelde. Zijn mentor en geestelijk vader Robert Schumann had hem min of meer op het schild gehesen als de nieuwe vaandeldrager van de Duitse symfonische traditie. Daarmee had hij dus Ludwig van Beethovens schoenen te vullen, een vrijwel onmogelijke opgave, zoals Brahms zelf ook zei: ‘Je kunt je niet voorstellen wat het betekent om die gigant achter je te horen marcheren.’ Ondanks Brahms’ genadeloze zelfkritiek leek met de voltooiing van de Eerste in 1876 de ban toch gebroken: de Tweede symfonie vloeide binnen enkele zomerse maanden uit zijn pen.

Het verschil in het ontstaansproces wordt perfect weerspiegeld in de verschillen in karakter tussen beide symfonieën. De Eerste is een zwaar bevochten worsteling van duister naar licht, sterk in de geest van Beethovens Vijfde symfonie (1808). Maar Brahms’ Tweede is een heel ander verhaal. Hij schreef deze symfonie grotendeels aan de idyllische Wörthersee in Karinthië (Zuid-Oostenrijk). Dit meer heeft talloze muzikale connecties: Gustav Mahler bouwde er zijn villa en Alban Berg componeerde er. En Brahms schreef er meerdere werken – ook zijn Vioolconcert dat met de Tweede symfonie veel overeenkomsten deelt: de en een eerste deel in soepele driekwartsmaat met een schijnbaar onuitputtelijke stroom onweerstaanbare, e ën. Brahms over deze omgeving: ‘De melodieën liggen hier voor het oprapen, je moet oppassen dat je er niet over struikelt.’ Maar Brahms struikelde nooit. Hoe spontaan en zonnig de Tweede symfonie ook klinkt, al het muzikale materiaal ontspruit aan slechts enkele grondmotieven en de constructie verraadt Brahms’ duizelingwekkende vermogen om uit minimale bouwsteentjes een volmaakt coherent muzikaal verhaal te bouwen. Zodanig dat jaren later Arnold Schönberg Brahms uitriep tot een ‘constructivistische’ vernieuwer, terwijl hij veelal juist voor conservatief versleten werd.

Daarnaast was Brahms een man die zijn innerlijk leven zorgvuldig afschermde met een stekelig schild van knorrig sarcasme. Niets typeert hem meer dan de manier waarop hij zijn omgeving totaal op het verkeerde been probeerde te zetten over het karakter van zijn nieuwe symfonie: ‘Je zou het op papier met rouwranden moeten afdrukken.’ Het is alsof al die zangerige lyriek uit hem is gestroomd ‘zijns ondanks’. Alsof het sterker was dan hemzelf en hij zich bijna geneerde.

Maar uiteraard is deze symfonie, als alle goede kunst, nooit eenduidig en vol contrasten. Het uiterst zangerige eerste deel verlangt (en krijgt) een langzaam tweede deel met meer drama en tegenkleuren, grillig als Brahms’ vroege werk. Het derde deel presenteert zijn muzikale materiaal (dat ook weer is gerelateerd aan het eerste deel) in meerdere ritmisch verrassende variaties. De finale is een voor Brahms ongekend uitbundige showstopper vol beethoveniaanse plotse uitbarstingen en ­haydneske pret. Schumann had het scherp gezien toen hij Brahms tot opvolger van deze meesters had uitgeroepen.

door Jeppe Moulijn

Biografie

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest

Fabio Luisi, dirigent

Fabio Luisi studeerde piano aan het conservatorium in zijn geboortestad Genua en directie bij Milan Horvat in Graz. Sinds het seizoen 2022/2023 is hij chef- van het NHK ­Symphony Orchestra, Tokyo. Daarnaast is hij chef-dirigent van het Dallas Symphony Orchestra en van het Danish National Symphony Orchestra. De Italiaan is ook music director van het Festival della Valle d’Itria in Puglia en eredirigent van zowel het Orchestra Sinfonica Nazionale RAI als het Teatro Carlo Felice in Genua. Als voormalig chef-dirigent van de Wiener Symphoniker werd Fabio Luisi geëerd met de Anton-Bruckner-Ring en -Medaille.

Hij stond ook aan het hoofd van onder meer de Sächsische Staatskapelle Dresden, het Orchestre de la Suisse Romande, het Tonkünstler-Orchester Niederösterreich, de Grazer Philharmoniker, de Semper­oper in Dresden en de Metropolitan Opera in New York.

Voor zijn cd-opnamen van Wagners Siegfried en Götterdämmerung won Fabio Luisi een Grammy Award; de dvd, live opgenomen bij de Metropolitan , werd in 2012 bij de Grammy Awards uitgeroepen tot beste opera-opname. Zijn uitgebreide discografie bevat verder onder meer Bruckners Negende symfonie met de Staatskapelle Dresden, waarvoor hij een Echo Klassik Preis in de wacht sleepte, en de zelden gespeelde eerste versie van Bruckners Achtste met Philharmonia Zürich.

Bij het Concertgebouworkest is Fabio Luisi sinds zijn debuut in 2005 met grote regelmaat te gast. In juni 2026 leidde hij werken van Vivaldi, Barber en Beethoven in de en Verdi’s Simon Boccanegra bij De Nationale Opera. Hij is ook een gepassioneerd parfumeur.

Julia Fischer, viool

Sinds ze in 1995 op elfjarige leeftijd het Yehudi Menuhin Vioolconcours won, treedt Julia Fischer op met de meest vooraanstaande orkesten en en. Zo speelde ze tijdens de Nobelprijsceremonie van 2023 in Stockholm met het Royal Stockholm Philharmonic Orchestra onder leiding van Esa-Pekka Salonen en soleerde ze recent met het Budapest Festival Orchestra, de Bamberger Sym­phoniker en de Berliner Philharmoniker.

Bij het Concertgebouworkest debuteerde Julia Fischer in januari 2005 met Mendelssohns Vioolconcert; later in dat seizoen kwam ze terug voor ‘La campanella’ uit Paganini’s Tweede vioolconcert. Het seizoen daarop was ze artist in residence bij het Nederlands Philharmonisch Orkest.

De veelzijdige violiste onderhoudt nauwe banden met de Academy of St Martin in the Fields en leidt graag ensembles vanaf de eerste lessenaar. Onder haar kamermuziekpartners vinden we pianist Jan Lisiecki en cellist Daniel Müller-Schott. In 2011 richtte ze met violist Alexander Sitkovetsky, altviolist Nils Mönkemeyer en cellist Benjamin Nyffenegger het Julia Fischer Quartett op, dat nog altijd regelmatig optreedt, en sinds 2024 leiden Julia Fischer en Benjamin Nyffenegger het kamermuziekfestival Boswiler Sommer in Aargau, Zwitserland.

De violiste is afkomstig uit München en studeerde daar bij Ana Chumanchenco, die ze opvolgde als docent aan de Musikhochschule.