Eva-Maria Westbroek en Mariss Jansons bij het Concertgebouworkest

tekst: Aad van der Ven

In zijn monografie over Dmitri Sjostakovitsj onthult Krzysztof Meyer dat de grote componist zowel de Sovjetautoriteiten als zijn publiek wel eens bewust om de tuin leidde. Dit was bijvoorbeeld het geval na zijn zeer succesvolle Vijfde symfonie.

De door musici en publiek op handen gedragen toondichter schreef toen dat hij de tijd rijp achtte voor een omvangrijke compositie voor koor en orkest om daarmee Lenin te eren. Hij hield het idee warm door zich herhaaldelijk uit te laten over de realisering van zijn plan (‘Het is een ongelofelijk zware taak de gigantische persoonlijkheid van deze leider gestalte te geven’).

"Later kwam hij dan tevoorschijn met iets totaal anders"

Maar dit was, aldus Meyer, de manier waarop Sjostakovitsj vaker zijn ware bedoelingen verborg en tijd probeerde te winnen. Later kwam hij dan tevoorschijn met iets totaal anders. Dat op zijn Zesde symfonie in b klein nogal onwennig werd gereageerd is dan ook begrijpelijk.

Het eerste deel is een zeer omvangrijk Largo, rustig en allerminst een dramatisch statement zoals men van Sjostakovitsj verwachtte. De Britse muziekpublicist Robert Layton vergelijkt het met ‘een donkere planeet die zo langzaam om zijn as draait dat hij helemaal niet lijkt te bewegen’. Daarop volgt een vluchtig, jolig Allegro, met de es-klarinet (een favoriet instrument van de componist) in een hoofdrol. Tot besluit een Presto in galop, dat de amusementsmuziek in herinnering brengt die Sjostakovitsj vooral in zijn vroege jaren voor allerlei gelegenheden heeft gecomponeerd.

Van Lenin geen spoor. En dat is zo gebleven.

Hoewel ze binnen slechts vijfentwintig jaar zijn ontstaan tonen de ruim zeventig liederen van Serge Rachmaninoff zijn muzikale ontwikkeling. Nog duidelijker misschien dan de talrijke pianowerken die eerder met zijn naam worden geassocieerd.

"Later in zijn car­rière zou het aandeel van de piano in Rachmaninoffs liederen belangrijker worden"

De eerste ­liederen, opus 4, voltooide hij toen hij twintig was. Hij had toen al een pianoconcert en een paar solowerken voor piano op zijn naam staan. Ne poj, krasavitsa, pri mnje (Zing niet, o schoonheid, in mijn bijzijn) op een tekst van Aleksandr Poesjkin (1799-1837) maakt deel uit van die eerste bundel romances (in Rusland de gebruikelijke benaming van dit genre).

De extatische vocale partij en de vrij bescheiden begeleiding – hier van de piano naar het orkest vertaald – glijden in een vloeiende beweging voort. Later in zijn car­rière zou het aandeel van de piano in Rachmaninoffs liederen belangrijker en virtuozer worden. Opmerkelijk in dit – volgens de zangtekst – ‘Georgische’ lied is de exotische kleur van de melodieën. 

Bijna twintig jaar later schreef Rachmaninoff Kakoje ststjast’je (Wat een geluk) op een tekst van Afanasi Fet (1820-1892). Het is een vurig liefdeslied, waarvan de exuberante pianopartij – georkestreerd door Vladimir Mikhailovitsj Jurowski (1915-1972), de grootvader van dirigent Vladimir Jurowski – weer onderstreept dat de componist zijn favoriete instrument niet graag in een ondergeschikte rol zag.

Dit laatste is evenzeer duidelijk in Vesennije (Lentewateren) uit 1896 (tekst Fjodor Tjoettsjev, 1803-1873), dat door de Nederlandse componist Theo Verbey (1959) van een orkestraal gewaad werd voorzien. De vocaliste vertolkt hier de extase die kan ontstaan wanneer de natuur bij de eerste tekenen van de lente weer tot leven komt.

Wat zou de danskunst van de Romantiek, met haar zwevende perfectie, zijn geweest zonder Pjotr Iljitsj Tsjaikovski? Toch werd de schepper van de beroemdste ballet­muziek aller tijden, in eigen kring nogal bekritiseerd. ‘Te symfonisch’ was een van de klachten die na de première van Het zwanenmeer (1877), het eerste van zijn drie balletten, te horen waren.

"De schone slaapster staat als evocatie van een smetteloze droomwereld op eenzame hoogte"

De componist zou door het karakter van zijn muziek te veel aandacht opeisen, ten nadele van de dans. Die klacht wordt niet meer gehoord. Wel zijn alle drie de partituren, in elk geval delen daaruit, een eigen leven gaan leiden in de concertzaal. De schone slaapster, ofwel Doornroosje, biedt noch de dramatiek van Het zwanenmeer, noch de speelsheid van De notenkraker, maar staat als evocatie van een smetteloze droomwereld op eenzame hoogte.

Het deel uit het tweede bedrijf dat de titel Panorama draagt, verbeeldt de boottocht die de prins maakt, rimpels tekenend in een glanzend wateroppervlak met aan weerszijden een betoverd bos. Doel van de tocht is een kasteel waarin zich een prinses bevindt die door hem zal worden wakker gekust.

De Wals, het bekendste deel, brengt ons terug naar de aanvankelijke onbezorgdheid van het eerste bedrijf, waarin tijdens haar doopfeest de kleine prinses het slachtoffer wordt van een vervloeking door een slechte fee en in een diepe slaap zal vallen.

Jevgeni Onjegin is de door Tsjaikovski overgenomen titel van de bekende roman in verzen van Aleksandr Poesjkin, waarop de componist zijn bekendste opera baseerde.

Toch was het niet de trotse, cynische jongeman die deze naam draagt voor wie hij zich het meest interesseerde.

"In de briefscène brengt Tatjana haar prille liefde onder woorden voor iemand die haar korte tijd later zal afwijzen"

Tsjaikovski werd vooral geraakt door Tatjana, toonbeeld van onschuld en zuiverheid. In de welbekende briefscène brengt zij haar prille liefde onder woorden voor iemand die haar korte tijd later zal afwijzen. Deze episode nam de componist als uitgangspunt voor een van de meest ontwapenende vrouwenportretten van het opera­repertoire.

Tsjaikovski zelf vermeed in dit geval overigens de term opera. De ondertitel luidt ‘lyrische scènes’, waarmee de intimiteit van het werk wordt benadrukt.

De titel Les préludes (De voorspelen) die Franz Liszt koos voor wat het bekendste van zijn symfonische gedichten zou worden is misleidend. Alles in deze pakkende, sterk dramatische muziek komt meteen ter zake.

Liszt refereerde slechts aan een gedicht met dezelfde titel van Alphonse de Lamartine (1790-1869), in zijn tijd een bekende Franse literator.

"Zoals de meeste symfonische gedichten is Les préludes een eendelig werk, sterk samenhangend en suggestief van karakter"

De muziek heeft met de inhoud daarvan weinig of niets van doen. Wat niet wegneemt dat de literatuur in het algemeen de creativiteit van Liszt sterk wist te prikkelen, zodat hij zich ontwikkelde tot de vader van het genre dat we het symfonisch gedicht noemen.

Sommige latere componisten zouden deze vorm gebruiken om concrete personages, natuurtaferelen of gebeurtenissen uit te beelden, maar Liszt concentreerde zich op niet nader gedefinieerde emoties. Zoals de meeste symfonische gedichten is Les préludes een eendelig werk, sterk samenhangend en suggestief van karakter.

Na twee zachte pizzicato-noten ontplooit zich in de strijkers een thema, achtereenvolgens dalend en stijgend, waaraan veel materiaal in deze partituur ontleend is. Dat Liszt in Weimar, waar hij lange tijd verbleef, als dirigent een voortreffelijk orkest ter beschikking stond heeft hij dankbaar aangegrepen door voor dit werk het onderste uit de kan te halen.