Essentials: Schuberts Onvoltooide door het Concertgebouworkest

tekst: Aad van der Ven

Vermoedelijk is de oude Berlijnse muziekdocent en knorrepot Carl Zelter de enige die ooit iets negatiefs heeft gezegd over Felix Mendelssohns ouverture Ein Sommernachtstraum. In 1827 bekritiseerde de 68-jarige componist en leraar zijn zeventienjarige collega omdat de laatste de ‘architectonische principes’ zou hebben verraden.

De jonge Mendelssohn had immers muziek geschreven die de sfeer en de personages van een toneelstuk weergeeft, programmamuziek met andere woorden. Zo had deze contrapuntleraar en verdediger van de muziek als autonome kunst zijn pupil niet opgevoed. In een brief aan vader Abraham Mendelssohn vergeleek Zelter het ‘Sommernachtsstück’ met een zwerm muggen, even vluchtig en van even korte duur. Ondanks deze typering komt men nog steeds woorden te kort om deze prestatie van het jonge genie te prijzen.

De aankomende componist had een aantal toneelstukken van Shakespeare leren kennen via de destijds zeer populaire Duitse vertaling van Ludwig Tieck en August Wilhelm Schlegel. Natuurlijk was het vooral A Midsummer Night’s Dream dat hem bijzonder aansprak. Wie een drang voelt om met klanken een fantasiewereld op te roepen kan zich niet onttrekken aan dit stuk met zijn sprookjesachtige, vaak ook humoristische taferelen, afwisselend verheven en alledaags, met personages die een magische transformatie ondergaan.

Vijftien jaar later ontving Mendelssohn het verzoek de ouverture met aanvullende muziek zodanig te combineren dat deze voor een toneelproductie kon worden gebruikt. Ein Sommernachtstraum diende te worden opgevoerd in Berlijn en Potsdam.

De partituur die uiteindelijk ontstond bevat behalve de ouverture een aantal tussenspelen, marsen, dansmuziekjes en jachtfanfares, terwijl ook enkele koorepisodes daarin een plaats kregen. Enkele instrumentale delen zijn geregeld in de concertzaal te horen. 

In de Ouverture wordt de luisteraar met vier ‘magische’ akkoorden (houtblazers) het rijk van Oberon en Titania, koning en koningin van de elfen, binnengeleid. Ritselende violen roepen het beeld op van een mysterieus bos. Dit is de habitat van de personages die hier optreden, met uitzondering van de daar verzeild geraakte ambachtslieden die hier een komische rol vervullen.

Dat één van hen zijn hoofd in de kop van een ezel ziet veranderen wordt duidelijk wanneer de strijkers een nadrukkelijk ‘ijáa’ laten horen. In de Nocturne vinden de betoverde geliefden rust. De hoorn, het instrument bij uitstek dat met woudromantiek wordt geassocieerd, neemt hier het initiatief. Het Scherzo kan niet anders dan een typering van Puck zijn, de spring-in-het-veld die overal opduikt waar magische handelingen worden verlangd. Dan is ook Mendelssohn, scherzo-componist bij uitstek, op zijn best.

tekst: Frits de Haen

Tijdens dit concert gaat het onbekende Stabat mater naadloos over in een van Schuberts populairste werken, de ‘Onvoltooide’. Een mijlpaal in Schuberts symfonische oeuvre, want na zijn eerdere symfonieën betrad hij hier een nieuw terrein. De eerste zes symfonieën schreef hij tussen oktober 1813 en februari 1818, dus in nog geen vier en een half jaar. Daarna volgde een periode van schetsen (onder andere voor een onvoltooide Zevende) en vervolgens pas in oktober 1822, dus weer vier en een half jaar later, deze Achtste.

Net als in het ‘onvolledige’ Stabat mater week Schubert ook hier af van het gebruikelijke aantal delen. In plaats van drie of vier beschikken we slechts over twee delen die hij voltooide. Toch schetste hij aan een derde (scherzo-)deel maar om een of andere reden legde hij deze schetsen terzijde. Was het omdat hij er niet tevreden over was? Omdat hij vastliep in het feit dat de twee delen beide in driedelige maatsoort stonden – het op die plaats gebruikelijke scherzo zou weer driedelig moeten zijn? Waren het zijn gezondheidsproblemen die roet in het eten gooiden? Werd hij te veel in beslag genomen door het werk aan composities als de Wandererfantasie? Of zijn er manuscripten verloren gegaan?

Er is wel geopperd dat Schubert als finale muziek had willen gebruiken die uiteindelijk als Entr’acte in Rosamunde terechtkwam. In ieder geval raakte de symfonie in vergetelheid totdat in 1860 Schuberts vriend Josef Hüttenbrenner de aandacht erop vestigde van Johann von Herbeck, dirigent van de Gesellschaft der Musikfreunde. Hüttenbrenner roemde de ‘b klein-symfonie, die we gelijk kunnen stellen aan de grote in C, zijn instrumentale zwanenzang, en aan welke van Beethoven ook maar’.

Toch beleefde de symfonie haar première niet eerder dan in 1865 en werd zij pas twee jaar later gepubliceerd. Het was de muziekcriticus Eduard Hanslick die bij de eerste uitvoering van deze ‘Schubertse Novität’ schreef: ‘Als na een paar inleidende maten klarinet en hobo eenstemmig hun zoete gezang aanheffen boven het rustige gemurmel van de violen, dan herkent elk kind de componist, en de halfonderdrukte uitroep “Schubert” zoemt fluisterend door de zaal. Hij is nog nauwelijks binnen maar het is alsof je de man herkent aan zijn tred, aan zijn manier om de deur te openen.’