Essentials: Brahms' Tweede symfonie
Koninklijk Concertgebouworkest
Philippe Herreweghe dirigent
Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials
Johannes Brahms (1833-1897)
Tweede symfonie in D, op. 73 (1877)
Allegro non troppo
Adagio non troppo
Allegretto grazioso (quasi andantino) — Presto ma non assai
Allegro con spirito
Er is geen pauze
einde ± 22:10 uur
Toelichting
Johannes Brahms 1833-1897
Brahms: Tweede symfonie
Door Axel Meijer
Aan zijn Eerste symfonie werkt Johannes Brahms, met tussenpozen, ruim twintig jaar. De meeste schetsen, waarvan sommige zeer gevorderd zijn, belanden in de kachel. Brahms moet er niet aan denken dat het nageslacht iets in handen krijgt waar hij niet volledig achter staat. Sommige ën en een enkel fragment krijgen een herbestemming: in een et hier, of een pianoconcert daar. Maar liever steekt Brahms de fik erin. De Eerste symfonie, kortom, is een lijdensweg.
Het succes dat het werk oogst, geeft Brahms echter moed. Zoveel zelfs dat hij zijn Tweede symfonie in een verbluffende vier maanden voltooit. Brahms schrijft het werk grotendeels tijdens een werkvakantie in Pörtschach am Wörtersee, een zonnig vakantieoord in het zuiden van Oostenrijk. Hij heeft er uitzicht op het meer en op besneeuwde Alpentoppen. Dat natuurschoon is hoorbaar de symfonie binnengeslopen.
Brahms haatte het als mensen de Tweede symfonie zijn ‘Pastorale’ noemden, maar de vergelijking met Beethovens Zesde is begrijpelijk. Beide werken ademen een landelijke en doorgaans ontspannen sfeer. Nog een overeenkomst: beide worden voorafgegaan door gespannen werken in c klein, en vormen daarmee een groot contrast.
Brahms opent zijn Tweede symfonie met een non troppo in driekwartsmaat. Maar een is dit niet. Hoewel de ën eenvoudig en toegankelijk zijn, houdt Brahms de spanning erin door ritmische verschuivingen, die het stuk weliswaar ondansbaar, maar des te interessanter maken. De melodieën in dit deel, en de rest van de symfonie, zijn voor het grootste deel terug te voeren naar de drie openingsnoten. Gedurende het hele werk draait Brahms ze op alle mogelijke manieren om, en verkort of verlengt ze naar believen.
Brahms: 'De nieuwe symfonie is onuitstaanbaar melancholiek'
Brahms zelf maakt grappen over het optimistische karakter van zijn Tweede. Aan zijn uitgever schrijft hij: ‘De nieuwe symfonie is onuitstaanbaar melancholiek. Ik heb nog nooit zoiets droefs geschreven, zo in : de moet gepubliceerd worden met een zwart randje.’
In het tweede deel blijkt dat Brahms dat maar half schertsend bedoelde. Uit het meanderende non troppo spreekt een verlangen naar iets onhaalbaars, of verlorens. In een brief aan Clara Schumann, de bevriende echtgenote van collegacomponist Robert Schumann, beschrijft Brahms de symfonie, ernstig nu, als ‘elegisch’. Daarbij denkt hij ongetwijfeld vooral aan dit tweede deel, het langste langzame deel uit al Brahms’ symfonieën.
Het Allegretto grazioso is dan weer een opgewekt intermezzo, met nog meer ritmische vondsten dan het eerste deel. Brahms sluit af met een swingende finale, Allegro con spirito. Als er ergens een aanwijsbare verwantschap is met Beethovens Pastorale, dan is het in dit deel: op ongeveer een derde imiteren fluiten en hobo’s duidelijk zingende vogels, hoe kort het fragment ook is. Uiteindelijk zetten schetterende een mfantelijk punt achter deze ‘elegische’ en serene maar toch ook zomerse symfonie.
Biografie
Philippe Herreweghe, dirigent
Philippe Herreweghe combineerde in zijn geboorteplaats Gent zijn universitaire studie (geneeskunde en psychiatrie) met een conservatoriumopleiding piano. Al in die jaren begon hij met dirigeren en in 1970 richtte hij Collegium Vocale Gent op. Nikolaus Harnoncourt en Gustav Leonhardt merkten zijn uitzonderlijke benaderingswijze op en nodigden hem uit om mee te werken aan hun opnames van de verzamelde Bachs.
Philippe Herreweghe groeide uit tot een van de bekendste oudemuzieken, en zou zijn repertoire gestaag uitbreiden naar de symfonische . Hij was oprichter van La Chapelle Royale (1977, Franse muziek uit de zeventiende eeuw), het Orchestre des Champs-Elysées (1991, romantisch en preromantisch repertoire op originele instrumenten) en zijn eigen Italiaanse festival Collegium Vocale Crete Senesi (2001). Met een discografie van meer dan 120 titels begon de dirigent in 2010 zijn eigen label (PHI).
Sinds 1997 is Philippe Herreweghe bovendien eredirigent van het Antwerp Symphony Orchestra. Als gastdirigent stond hij voor het Concertgebouworkest, het Gewandhausorchester Leipzig, het Mahler Chamber Orchestra, het Scottisch Chamber Orchestra, het Tonhalle-Orchester Zürich en verschillende Amerikaanse gezelschappen. Het vorige optreden van Philippe Herreweghe in de Eigen Programmering van Het Concertgebouw was op 21 november 2023 met Mozarts ‘Haffner’-symfonie en Requiem door zijn eigen gezelschappen Collegium Vocale Gent en Orchestre des Champs-Élysées.
Yefim Bronfman, piano
Yefim Bronfman werd geboren in Tasjkent, Oezbekistan (destijds Sovjet-Unie), emigreerde in 1973 met zijn familie naar Israël en begon zijn studie bij Arie Vardi in Tel Aviv. Hij vervolgde zijn opleiding in de Verenigde Staten – aan The Juilliard School, de Marlboro School of Music en het Curtis Institute of Music in Philadelphia bij Rudolf Firkusny, Leon Fleisher en Rudolf Serkin – en werd Amerikaans staatsburger. De pianist deelde het podium met de meeste grote en.
Zo trad hij in seizoen 2007/2008 als ‘Perspective Artist’ in Carnegie Hall in New York op met zowel het Concertgebouworkest als de Wiener Philharmoniker. In seizoen 2013/2014 was Yefim Bronfman in residence bij de New York Philharmonic. In Europa was hij te gast bij bijvoorbeeld de Berliner en de Münchner Philharmoniker, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks en de Staatskapelle Dresden.
Bij het Concertgebouworkest soleerde Yefim Bronfman sinds zijn debuut in 1999 in pianoconcerten van onder anderen Brahms, Liszt en Prokofjev en trad hij in 2021/2022 als artist in residence op in het Derde pianoconcert van zowel Beethoven als Rachmaninoff en de wereldpremière van het Pianoconcert, 175 van Firsova. In 2023 vergezelde hij het orkest op tournee naar Japan en Zuid-Korea.
Ook met het WDR Sinfonieorchester Köln en de Wiener Philharmoniker was Yefim Bronfman te horen in de . Solorecitals in Het Concertgebouw gaf hij in maart 2003, november 2011 en februari 2025. Yefim Bronfman werd gelauwerd met onder meer de Avery Fisher Prize en met een eredoctoraat van de Manhattan School of Music.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel. Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel.
Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001. Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons. Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.