Erik Scherder en Nikola Meeuwsen: Muziek en het brein
Erik Scherder spreker
Nikola Meeuwsen piano
'Muziek en het brein'
pauze ca. 21.00 uur
einde ca. 22.10 uur
Ludwig van Beethoven 1770-1827
Sonate nr. 26 in Es gr.t., op. 81a (1809-10) ‘Les adieux’
Das Lebewohl (Les adieux): Adagio – Allegro
Die Abwesenheit (L’absence): Andante espressivo
Das Wiedersehen (Le retour): Vivacissimamente
pauze
Edvard Grieg 1843-1907
Ballade in Form von Variationen über eine norwegische Melodie, op. 24 (1875-76)
Thema: Andante espressivo
Variatie I: Poco meno Andante, ma molto tranquillo
Variatie II: Allegro agitato
Variatie III: Adagio
Variatie IV: Allegro capriccioso
Variatie V: Più lento
Variaties VI en VII: Allegro scherzando
Variatie VIII: Lento
Variatie IX: Un poco Andante
Variatie X: Un poco allegro e alla burla
Variatie XI: Più animato
Variatie XII: Meno allegro e maestoso
Variatie XIII: Allegro furioso
Variatie XIV: Prestissimo
Coda: Andante espressivo
Toelichting
Erik Scherder en Nikola Meeuwsen
Muziek en het brein
tekst: Anneloes Brand
Hoe werkt muziek in het brein? Voor het antwoord op deze vraag slaat prof. dr. Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vandaag de handen ineen met Nikola Meeuwsen, een van de grote muzikale beloften van Nederland.
De muziek die de jonge pianist speelt illustreert niet alleen het effect van muziek op het brein, en dus op het gevoel, de twee composities zijn tevens een direct uitvloeisel van de gemoedstoestand van Beethoven en Grieg.
De laatste erkende in zijn donkere dagen dat muziek ‘een rustgevende kracht [heeft] die alle leed verzacht’. Erik Scherder legt uit: muziek is hét wondermiddel voor je brein. Muziek ontspant, inspireert, regenereert.
1809-10
Beethoven: 'Les Adieux'
Een aantal van zijn pianosonates heeft een bijnaam, maar slechts één van die bijnamen is van Ludwig van Beethoven zelf en alleen ‘Les adieux’ heeft een specifieke buitenmuzikale aanleiding. Toen Napoleon Bonaparte in mei 1809 Wenen belegerde, vluchtte aartsbisschop Rudolf met zijn hele hofhouding de stad uit.
Beethoven was zo aangedaan door de bedreigde situatie van zijn vriend en beschermheer, dat hij prompt ‘vanuit het hart’ het eerste deel van zijn nr. 26 in Es groot, op. 81a componeerde en op het titelblad schreef: ‘Bij het vertrek van Zijne Vorstelijke Hoogheid. Voor aartshertog Rudolf, in bewondering.’
Boven de eerste drie noten van het eerste deel schreef de componist nog eens extra ‘Le-be wohl’. Toen Napoleon begin 1810 de stad weer had verlaten en de aartsbisschop was teruggekeerd, componeerde Beethoven het tweede deel, Die Abwesenheit, en het derde, Das Wiedersehen.
Dat de uitgever de opdracht en de delen van zijn niet in het Duits, maar in het Frans publiceerde, vervulde de componist met afschuw – inmiddels haatte Beethoven de eens zo bewonderde Franse vorst. Maar zo kwam de bijzonder beeldende Sonate nr. 26 dus aan de bijnaam ‘Les adieux’.
1875-76
Grieg: Ballade
De Ballade in Form von Variationen über eine norwegische in g klein, 24 ontstond in een moeilijke periode voor Edvard Grieg. ‘Geschreven in hartebloed in dagen vol leed en wanhoop’, zei de Noorse pianist-componist er jaren later over. In de herfst van 1875 stierven zijn beide ouders, hetgeen tevens het verdriet om het overlijden van zijn (enige) dochtertje Alexandra weer verhevigde.
Rond dezelfde tijd waren er geruchten rond een affaire van zijn vrouw Nina met zijn oudere broer John én strandden langgekoesterde plannen. In de winter van 1875-76 worstelde Grieg met zijn persoonlijke problemen, de creatie van de Ballade en het herwinnen van (zelf)vertrouwen.
De epische Ballade bestaat uit een met veertien variaties en een afsluitend en is een aaneenschakeling van uiteenlopende stemmingen. Zo emotioneel was het werk voor Grieg, dat hij zich zijn leven lang niet aan een publieke uitvoering ervan waagde.
Volgens de overlevering speelde hij het werk in de zomer van 1876 wel voor aan uitgever Max Abraham. Ooggetuige Ivar Holter tekende op dat Grieg ‘zijn hele ziel in de uitvoering uitstortte, waarna hij niet alleen fysiek uitgeput en compleet bezweet was, maar ook zo van de kaart, dat hij lange tijd geen woord kon uitbrengen’.
Biografie
Erik Scherder, spreker
Nadat hij een opleiding fysiotherapie had afgerond, studeerde Erik Scherder aan de Vrije Universiteit in Amsterdam psychologie en specialiseerde hij zich in de neuropsychologie.
Hij promoveerde in 1995. In 2002 werd hij benoemd tot bijzonder hoogleraar en momenteel geeft hij aan de Vrije Universiteit leiding aan de afdeling Klinische Neuropsychologie. Daarnaast is hij hoogleraar Bewegingswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen.
In 2013 vroeg Alexander Klöpping hem mee te werken aan de Universiteit van Nederland, een initiatief om wetenschappelijke kennis toegankelijk te maken voor een breed publiek. In dat streven past ook Erik Scherders boek Laat je hersenen niet zitten (2014).
Hij vertelde al eerder over de waarde van muziek voor het brein in de campagne Tijd voor Muziek, door Het Concertgebouw gelanceerd om aandacht te vragen voor het belang van muziekeducatie. Ook stond Erik Scherder al eerder in Het Concertgebouw op het podium, in programma’s met violist Pekka Kuusisto en met Camerata RCO.
Ook stond Erik Scherder al eerder in Het Concertgebouw op het podium, in programma’s met violist Pekka Kuusisto en met Camerata RCO. Sinds enige tijd bekwaamt Erik Scherder zich op de viool, en in voorjaar 2017 verscheen zijn boek Singing in the Brain, over hoe muziek de hersenen kan activeren.
Nikola Meeuwsen, piano
Nikola Meeuwsen won afgelopen juni de Koningin Elisabethwedstrijd – een bijzondere prestatie waar Het Concertgebouw met trots bij stilstaat. In 2014 won hij het Koninklijk Concertgebouw Concours en in 2019 kreeg hij de Concertgebouw Young Talent Award. In 2022 won hij, op zijn twintigste, de GrachtenfestivalPrijs.
De pianist studeerde sinds 2010 bij Marlies van Gent in zijn geboortestad Den Haag en sinds 2014 bij Enrico Pace in Imola, en werd in 2022 student van Frank Braley en Avedis Kouyoumdjian aan de Koningin Elisabeth Muziekkapel in Waterloo.
Soloconcerten speelde Nikola Meeuwsen met het Residentie Orkest en het Nederlands Philharmonisch/Nederlands Kamerorkest, en ook in het buitenland sloeg hij zijn vleugels uit. Zo speelde hij Grieg met het Noord-Tsjechisch Filharmonisch Orkest in het Rudolfinum in Praag, Beethoven met het Nationaal Orkest van Litouwen in Dortmund en – samen met Avedis Kouyoumdjian – het Concert voor twee piano’s van Mozart met Sinfonia Varsovia onder Augustin Dumay in Flagey in Brussel. Afgelopen februari voerde hij het Tweede pianoconcert van Prokofjev uit met het Nationaal Orkest van België.
Kamermuziek speelde Nikola Meeuwsen met Noa Wildschut, Benjamin Kruithof, Alexander Warenberg, het Ragazze Quartet en het Matangi Quartet, en muziek voor pianoduo met Igor Roma, Anna Fedorova, Thomas Beijer en Enrico Pace. Hij was te gast op het Storioni Festival, de kamermuziekfestivals van Schiermonnikoog en Ede en Festival Classique in Den Haag. Met Janine Jansen werkte hij samen op het Sion Festival en het Internationaal Kamermuziekfestival Utrecht.
Op uitnodiging van artistiek leider Julius Drake verzorgde Nikola Meeuwsen een in het Gwyl Machynlleth Festival in Wales, en ook speelde hij solo in Milaan, Bologna, Triëst, Faro en Imola. Vorige maand stond een Aziatische tournee in zijn agenda. De pianist maakte op 19 januari 2024 in de serie Jonge Nederlanders zijn avondvullende solodebuut in de , waar hij eerder onder meer te beluisteren was geweest in de Lunchconcerten.
In de sloot hij op 31 juli jongstleden in het Tweede pianoconcert van Prokofjev een tournee af met het Jeugdorkest Nederland naar Italië en Duitsland. Op 26 oktober keert hij terug in Mozarts Pianoconcert ‘Jeunehomme’ met het Concertgebouw Kamerorkest in Het Zondagochtend Concert, tevens live uitgezonden op de radio via NPO Klassiek.
‘Mijn doel is om elk concert één procent beter te spelen dan het vorige’. Lees hier een interview met Nikola Meeuwsen van vóór zijn zege op de Koningin Elisabethwedstrijd.