Emotionele contrasten: Cuarteto Casals met Beethoven

Joseph Haydn stond bekend als een goedgeluimd man en over het algemeen zijn mineurstemmingen in zijn oeuvre een zeldzaamheid. De groep van zes strijkkwartetten opus 20 bevat echter twee werken in een mineurtoonaard, waaronder nummer 5. Vanwaar nu die droefenis? De reden is – op zijn minst – tweeledig. Toen hij de kwartetten componeerde was Haydn kapelmeester van prins Nikolaus Eszterházy en bestierde hij het muziekleven aan het Hongaarse hof. Paleis Eszterháza, opgetrokken in 1764, was een adembenemende maar ook hoogst oncomfortabele residentie. Gebouwd op moerasgrond was het er gedurende het gehele jaar vochtig, terwijl een ijskoude noordenwind de bewoners teisterde. Wenen was niet om de hoek, waardoor vele hofmusici hun vrouw, kinderen en familie gedurende lange periodes moesten missen en er nogal wat onvree in het prinsdom heerste. Ook Haydn bleek niet immuun voor de depressies en ziektes die welhaast onvermijdelijk de kop opstaken.

Behalve de onfortuinlijke ligging van Eszterháza hadden ook culturele ontwikkelingen invloed op de teneur van Haydns opus 20. De Sturm und Drang-ideologie – ‘lang leve de natuur en de vrije individualistische mens’ – deed Haydn zijn hoffelijke, eenvoudige ‘galante’ stijl verwerpen voor een nationalistischer idioom, een terugkeer naar de volksmuziek en het contrapunt uit de Barok. Dit uit zich onder meer in het feit dat niet één instrument de melodie draagt maar alle vier de partijen gelijkwaardig zijn. Opus 20 wordt beschouwd als een mijlpaal in de geschiedenis van het componeren: Haydn ontwikkelde technieken die het strijkkwartetgenre de komende tweehonderd jaar zouden definiëren.

Ook het Vijfde strijkkwartet van Dmitri Sjostakovitsj neigt naar donkerder sferen. De tragiek van dit kwartet doet sterk denken aan de Tiende symfonie, al eindigt die triomfantelijk en (quasi-)vrolijk. Opus 92 blijft somber tot aan de slotnoot.
Toen Sjostakovitsj dit kwartet schreef had hij het niet gemakkelijk. Hij werd ervan beschuldigd ‘formalistische’ en daarmee ondemocratische muziek te leveren. Zijn avontuurlijkere werken schreef hij voorlopig ‘voor de bureaula’.
Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan en in 1952 zag opus 92 het levenslicht. Het werd pas uitgevoerd in november 1953, nadat Josef Stalin was overleden en de teugels aangaande de strenge inperkingen binnen de kunsten ietwat werden gevierd. De vier noten waarmee de altviool het kwartet begint, zijn ontleend aan Sjostakovitsj’ initialen in het Duits: het bekende DSCH-motief bestaande uit de noten d-es-c-b. Sjostakovitsj refereerde in dit Vijfde strijkkwartet niet alleen aan zichzelf maar ook aan zijn studente Galina Oestvolskaja, door de finale van haar Klarinettrio in Bes groot (1949) te citeren. Hij waardeerde haar op zowel professioneel als op emotioneel­persoonlijk vlak enorm en vroeg haar – overigens zonder succes – ten huwelijk nadat zijn eerste vrouw was overleden. Wellicht dat haar afwijzing ook heeft bijgedragen aan de mineurstemming van dit stuk? Overige citaten komen vooral uit werken die pas na het overlijden van Stalin en het ontdooien van de rigoureuze culturele restricties werden uitgebracht: zijn eigen Derde strijkkwartet en Eerste vioolconcert.

Voordat Ludwig van Beethoven aan zijn Eerste strijkkwartet begon, bestudeerde hij nauwgezet de kwartetten opus 20 van Joseph Haydn. Beethoven was twee jaar lang bij Haydn in de leer geweest en het had niet erg geboterd tussen beide mannen. Haydn had nogal wat kritiek gehad op de vroegere werken van zijn pupil en Beethoven, een gevoelig man, kon dit slecht verkroppen. Hij realiseerde zich echter het belang van zijn docent. In 1812, drie jaar na het overlijden van Haydn, schreef hij: ‘Ontneem Händel, Haydn en Mozart hun lauwerkransen niet. Zij hebben er recht op. Ik heb nog geen recht op de mijne.’
Het Twaalfde strijkkwartet in Es groot werd voltooid in 1825 en is het eerste van Beethovens zogenaamde late kwartetten. Veertien jaar lang had hij geen vinger uitgestoken naar het genre totdat vorst Nikolai Galitzin, een groot bewonderaar en mecenas van Beethoven en zelf een begaafd cellist, hem in 1822 verzocht enkele kwartetten voor hem te schrijven. Het werden er drie, waarvan opus 127 het eerste is.
Het kwartet bestaat uit vier delen waarvan het eerste wegens zijn toonsoort de sfeer ademt van de Derde symfonie ‘Eroica’. Een verschuiving van dominant naar subdominant en weer terug doet denken aan de Negende symfonie, waarin Beethoven eenzelfde structuur toepaste en ook daar mysterie en idylle creëerde.
De veertien jaren waren kennelijk nodig geweest om een frisse blik op het kwartetgenre te ontwikkelen. Gelijk opus 20 van zijn vroegere leermeester Haydn vormen ook deze werken een mijlpaal in de ontwikkeling van het strijkkwartet.

Sarah Summerfield