Emanuel Ax speelt Beethoven met Concertgebouworkest

• Joseph Haydn schreef zijn Symfonie nr. 22 aan het hof van het Oostenrijkse vorstenhuis Esterházy
• Hij had daar een orkest van vijftien musici tot zijn beschikking, dat meestal slechts voor de prins en zijn gasten speelde
• Het is onbekend wie de bijnaam 'de filosoof' bij de symfonie bedacht; Haydn zelf was het in ieder geval niet

Tekst: Jos van der Zanden

Wie hoorde in Joseph Haydns Symfonie nr. 22 in Es groot zoveel ernst, overpeinzing of Socratisch vraag-en-antwoordspel dat hij in 1790 de woorden ‘Le Philosophe’ boven de noten krabbelde? Haydn zelf in elk geval niet, die zou er vast om hebben gelachen. De titel ging buiten hem om een eigen leven lijden, hij heeft er vermoedelijk niets van geweten.

Ernst? Dat geldt in elk geval niet voor de laatste drie delen. Het tweede is een monothematisch Presto met allerlei grappige harmonische uitwijkingen in de speelse doorwerking. Dan volgt een lichtvoetig en ambachtelijk Menuet, met een vergroot blazersaandeel in het centrale Trio. Ronduit onbekommerd is de Finale, een geestig Presto in sonatevorm vol haydniaanse knipoogjes.

Nee, enkel in het plechtige openingsdeel zou iets van filosofische overpeinzing kunnen zijn ervaren. Maar de titelverzinner moet het ironisch hebben bedoeld. Want de muziek opent statig en deftig. Een beetje ouderwets ook, met in een gelijkmatig tempo voortschrijdende bassen die aan barokmuziek doen denken.

Indien hier een wijze filosoof wordt uitgebeeld, moet het een oude, stoffige, kreupele man zijn die zijn laatste oortje heeft versnoept. In afwisseling met althobo’s (die de plaats innemen van hobo’s) presenteren de hoorns in dit Adagio het hoofdthema met lange, gedragen noten, met hier en daar een triller die op de lachspieren werkt.

Al met al is de associatie met een filosoof toch wel passend, temeer omdat Haydn er een handje van had om in zijn muziek naar iets of iemand te ‘verwijzen’, zonder verder opening van zaken te geven.

• Het Vierde pianoconcert van Ludwig van Beethoven beleefde op 22 december 1808 zijn publieke première
• Door toedoen van verschillende biografen wordt het tweede deel vaak geassocieerd met de mythe van Orpheus

Orpheus, de mythologische zanger en lierspeler wiens spel zelfs de wilde beesten temde, is in muziek vaak bezongen. Hij verloor zijn geliefde Eurydice aan een slangenbeet en rouwde zo intens om haar dat de goden medelijden kregen en voor één keer een sterveling toegang boden tot de onderwereld.

Hij mocht zijn Eurydice terughalen op voorwaarde dat hij tijdens de weg terug omhoog niet naar haar omkeek – dat genot moest hij uitstellen. Het bleek te veel gevraagd, voortijdig loeren werd Orpheus fataal.

Ontroostbaar doolde hij rond en toen hij vanwege zijn lange weduwnaarschap de herenliefde bleek toegedaan, grepen Thracische vrouwen in: hij werd op gruwelijke wijze door hen verscheurd.

Wat heeft dit alles met Beethovens Vierde pianoconcert uit te staan? Feitelijk niets. Maar omdat Beethovens leerling Carl Czerny lang na Beethovens dood ergens noteerde dat het langzame deel van dit concert ‘onwillekeurig doet denken aan een antieke dramatisch-tragische scène’ is de aanname nooit verstomd dat Beethoven in zijn Andante con moto, het tweede deel, Orpheus uitbeeldde.

Een nadere onderbouwing ontbreekt, nooit heeft Beethoven ook maar met een woord gerept over zo’n idee. Nemen we in aanmerking dat Czerny in Beethovens muziek ook allerlei andere zogenaamde inspiratiebronnen hoorde, zoals hoefgetrappel en vogelgeluiden, is er alle reden voor scepsis.

Met name in Amerika wordt daar anders over gedacht. Daar wordt het Orpheusverhaal achter de muziek serieus genomen – opvattingen over Beethoven als narrative composer zijn daar wijder verbreid dan in het nuchtere Europa.

En laten we het toegeven, het spel van vraag en antwoord, de uitdrukkingsvolle dialoog tussen piano en orkest in het langzame deel spreekt zeer tot de verbeelding. Een solist die smeekt, steeds weer opnieuw, haast snikkend.

Een orkest dat nors reageert, vervolgens een beetje toegeeft, dan ‘medelijden krijgt’, zich laat vermurwen en zich uiteindelijk terugtrekt tot enkel wat subtiele pizzicatonootjes overblijven. Een pianopartij die juist opbloeit, meer en meer jubelt en uiteindelijk de overwinning viert in een magistrale climax met uitbundige trillers en chromatiek – het kost moeite om hier niet een ‘verbeeldende’ Beethoven te horen.

Kort na zijn twintigste verjaardag begon Felix Mendelssohn aan een aantal reizen door Europa die in zijn muziek duidelijk hoorbare sporen nalieten. Zo inspireerde een reis naar Schotland hem tot het schrijven van een ‘Schotse symfonie’. Hij legde die echter terzijde toen hij zijn schreden zuidwaarts had gericht.

Vanuit Italië schreef hij in maart 1831 aan zijn familie: ‘Wie kan het me kwalijk nemen dat ik me niet meer kan verplaatsen in de Schotse sferen van nevel? Ik heb de symfonie daarom voorlopig maar even aan de kant moeten schuiven.’ Hij ging verder met wat de ‘Italiaanse symfonie’ zou worden: ‘Het wordt het leukste stuk dat ik tot nog toe geschreven heb, met name het laatste deel.’

Hoewel de componist zijn werk aan de Schotse symfonie tijdelijk onderbrak, voltooide hij de Italiaanse ook niet op stel en sprong. Pas toen hij in november 1832 de opdracht uit Londen kreeg om onder meer een symfonie te schrijven, zette hij zich aan de voltooiing van de Italiaanse.

Opvallend in dit werk is dat het buitenmuzikale elementen verklankt, zonder dat het echt schilderend is. Met recht hebben tal van commentatoren gewezen op het zonnige en zuidelijke temperament van het eerste deel, terwijl de Saltarello waarmee de symfonie wordt besloten regelrecht verwijst naar de dansen die de 23-jarige componist hoorde in Rome en Napels.

Op 13 maart 1833 bracht hij de laatste veranderingen aan en twee maanden later dirigeerde hij de première van het werk in de Hanover Square Rooms. De symfonie werd opgetogen ontvangen, maar de componist zelf had zijn twijfels en zette zich aan een revisie. Meestal wordt echter de oorspronkelijke versie gespeeld. Alle veranderingen ten spijt bleef Mendelssohn tot aan zijn dood tweeslachtige gevoelens houden over de Vierde symfonie; ze werd dan ook pas na zijn dood gepubliceerd.