Emanuel Ax en Mahler 5 bij het Concertgebouworkest

Tekst: Lonneke Tausch

Wolfgang Amadeus Mozart hield van zijn composities een catalogus bij, en op 16 december 1785 voegde hij daarin een piano­concert toe in de toonsoort Es groot; het werd later door Köchel geteld als zijn tweeëntwintigste en gerubriceerd als KV 482. De componist was in die periode druk bezig met zijn opera Le nozze di Figaro, waar hij half oktober aan begonnen was.

Maar de zes abonnementsconcerten die hij in het voorjaar had georganiseerd waren succesvol geweest, en daarom plande hij nog een serie van drie voor het Weense winterseizoen. Als onderdeel daarvan zou hij zijn nieuwe Piano­concert in Es groot spelen, al vond er net voor de Kerst een officieuze première plaats toen Mozart zijn nieuweling alvast uitprobeerde als intermezzo in een benefietuitvoering voor weduwen en wezen van het oratorium Esther van Carl von Dittersdorf.

Het Pianoconcert nr. 22 in Es groot, KV 482 is Mozarts eerste soloconcert met klarinetten in de partituur, ten koste van de hobo’s. Na een tutti-inzet van slechts twee maten hebben fagotten en hoorns vier maten lang het rijk alleen, en na weer twee maten tutti stellen de klarinetten zich voor in lange noten die langs elkaar heen schuren.

De klarinetten blijven gedurende het hele concert bepalend voor de klankkleur van de blazerssectie, en de strijkers zullen nog geregeld door de blazers worden verdrongen. De pianosolist valt pas in na 76 maten, met een volledig nieuw thema. Over het tweede deel schreef Mozart aan zijn vader Leopold dat het publiek bij een van de eerste uitvoeringen van het concert vroeg om een herhaling.

In dit Andante, dat start met een vrij smachtende strijkersmelodie in een lage ligging, gedempt gespeeld bovendien, zijn een kleine blazersserenade en een opvallende dialoog tussen fluit en fagot opgenomen.

Het slotdeel is een ingenieus rondo, waarin op een moment dat je logischerwijze de terugkeer van het eerste thema verwacht eerst nog even een lieflijk menuet opduikt. De blazers, met name de klarinetten, spelen in deze als Andantino cantabile aangeduide passage opnieuw een hoofdrol. 

In de jaren 1784-86 schreef Mozart maar liefst twaalf pianoconcerten; zijn ­allerlaatste, nr. 27, bracht hij in première op 4 maart 1791. Klarinetten incorporeerde hij alleen nog in de nummers 23 en 24, beide uit maart 1786.

Het Pianoconcert KV 482 is een van zijn langste pianoconcerten, en met ook trompetten en pauken in het orkest (wat hij eerder alleen deed in de nummers 16 en 21) is het relatief groot bezet.

Originele solo­cadensen van Mozarts hand voor het eerste en derde deel zijn helaas niet bewaard gebleven; vaak gespeelde cadensen zijn die van Johann Nepomuk Hummel (1778-1837), die van zijn zevende tot zijn negende les had van Mozart.

Voor velen zal het Adagietto uit Gustav Mahlers Vijfde symfonie de sleutel zijn geweest tot de waardering voor de componist, en misschien wel voor klassieke muziek in het algemeen. Dankzij Luchino Visconti’s film Death in Venice (1971), waarin het Adagietto zo ongeveer de hoofdrol speelt, werd dit deel wereldberoemd. Toch is deze haast naïeve melodie, uitgevoerd door strijkers en harp, alles behalve representatief voor Mahlers Vijfde symfonie als geheel.

De componist schreef het werk in de zomervakanties van 1901 en 1902. Na zijn eerste vier pittoreske en programmatische ‘Wunderhorn’-symfonieën waagde Mahler zich aan een zuiver instrumentaal en abstract soort expressie. Want hoewel Mahler een lied uit zijn cyclus Des Knaben Wunderhorn citeert in het laatste deel, behoort de Vijfde symfonie duidelijk tot een andere wereld dan de vier symfonieën die eraan voorafgaan.

De symfonie heeft drie delen, waarvan het eerste en derde deel weer onderverdeeld zijn in ieder twee gedeelten. Het Scherzo functioneert als een scharnier: de donkere, zelfs agressieve stemming van het eerste deel slaat hierna om in een optimistische getuigenis van liefde en levensvreugde.

Het eerste deel begint met een treurmars. Een motief in de trompet verwijst terug naar de finale van de Vierde symfonie, en verlangende melodiefragmenten in de strijkers geven dit deel een aura van trotse droefheid. Tegen het eind van deze Trauermarsch citeert Mahler fragmenten van een oude melodie van joodse oorsprong die later een hit van de Andrew Sisters zou worden: Bei mir bist du schön.

Deze melodie speelt ook een belangrijke rol in het tweede gedeelte van het eerste deel, Stürmisch bewegt, dat zich verhoudt tot het eerste gedeelte als een doorwerking tot een expositie. Het is in dit deel dat we ons bewust worden van de subtiele thematische transformaties en de soms harde montage van contrasterende elementen.

Het Scherzo, het langste dat tot dan toe geschreven is in de muziekgeschiedenis, is een vriendelijk rustpunt waarin sensuele walsmelodieën en dromerige pastorale scènes zorgvuldig naast elkaar bestaan. Na het Scherzo kalmeert Mahler de stemming verder met het Adagietto. Dit deel, waarin Mahler het lied Ich bin der Welt abhanden gekommen uit zijn Lieder nach Friedrich Rückert citeert, wordt beschouwd als een gesublimeerde liefdesbrief aan Alma, met wie hij trouwde voordat de symfonie voltooid was. Het schamele bewijs daarvoor wordt geleverd door het kleine liefdesgedichtje dat Mahler schreef bij het begin van het Adagietto in de partituur van zijn vriend Willem Mengelberg, de toenmalige chef-­dirigent van het Concertgebouworkest:

Wie ich dich liebe,
Du mein Sonne,
Ich kann mit Worten Dir’s nicht sagen
Nur meine Sehnsucht
Kann ich Dir klagen
Und meine Liebe
Meine Wonne!

Een citaat uit Mahlers geestige lied Lob des hohen Verstandes uit Des Knaben Wunderhorn geeft vervolgens ­direct aan waar de Rondo-Finale qua stemming heen gaat. Met zijn sterke contrapuntische passages en fugatische secties reflecteert dit deel meer dan elk ander Mahlers intense studie van de muziek van Johann Sebastian Bach. Toch is ook hier de directe montage van contrasterende thema’s het meest opvallend.

Het zijn ook deze technieken die de Vijfde symfonie zijn kracht en lading geven. Het prachtige Adagietto mag dan een mooie ingang tot de wereld van Mahler bieden, juist de andere delen zijn van blijvende waarde en inspiratie geweest voor vele componisten sinds Mahler.