Elizabeth Watts in Frans liedprogramma

Tekst: Astrid Verstappen-de Jager

Gautier
Théophile Gautier (1811-1872) begon zijn carrière als schilder, maar verplaatste zijn focus al snel naar het schrijven. Voor zijn dagelijks brood scheef hij recensies. Deze baan voorzag hem van een inkomen en stuurde hem naar alle uithoeken van de beschaafde wereld. In zijn ‘vrije tijd’ schreef Gautier proza, toneel en gedichten. Vele gedichten werden getoonzet en dit concert is gewijd aan liederen op teksten van Gautier.

Vierne
Louis Vierne was bepaald geen zondagskind. Hij werd geboren met grijze staar, en ging praktisch blind door het leven. Op latere leeftijd zou deze blindheid leiden tot een ongeluk waarbij de componist en organist bijna zijn been verloor. Hij kreeg drie kinderen, maar slechts één werd er volwassen – één zoon stierf al jong aan tuberculose, een andere als soldaat in de Tweede Wereldoorlog. Vierne kwam dit laatste verlies nooit helemaal te boven – hij had de zeventienjarige jongen toestemming gegeven om in dienst te treden. Hij componeerde de Trois mélodies, opus 11 in de lente van zijn leven. Beaux papillons blancs is een typisch romantisch lenteliedje. De zanger wenste dat hij een vlinder was, zodat hij zich op de lippen van zijn geliefde kon nestelen en daar kon sterven.

Lalo
De Fransman Edouard Lalo leidde, in vergelijking met Vierne, een weinig opzienbarend leven. Ook hij koos een tekst van Gautier voor een van zijn Trois mélodies. In L’esclave droomt een slaaf van vrijheid, eerst intiem, getemperd door het tralieraam, dan extatisch in het zicht van de vrijheid.

Gounod
Charles Gounod toonzette de tekst ‘Ma ­belle amie est morte’ twee keer, een keer onder de titel Lamento (1872), en de ander als La chanson du pecheur (al gecomponeerd in 1841, maar pas in 1895, na zijn dood, uitgegeven). De laatste is een intieme zetting op een kabbelende piano­partij, kleine golfjes die soms lokkend tegen de boot aan klotsen, dan weer de duisternis van de nacht (en des vissers eenzaamheid) weerkaatsen.

Bizet
Bizets zetting van Absence zag het levenslicht in 1872, na het overlijden van Gautier, als een hommage aan de dichter. Het werd een gepassioneerd lied dat niet zou misstaan in een opera. De muziek volgt de tekst opwaarts, naar het verre land waar alleen gevleugelde wezens kunnen komen.

Duparc
Nog een klaagzang: Duparc droeg zijn amento op aan Gabriel Fauré, die overigens op dat moment nog leefde. Het lied begint prachtig intiem, eenvoudig en afstandelijk – de zanger luistert naar een klaaglied, gezongen door een duif, en de sluier tussen de levenden en doden lijkt even te verdunnen. In het derde couplet gaan opeens alle remmen los, en komt de emotie in een vloedgolf naar de oppervlakte. Nooit meer zal de zanger teruggaan naar het graf en haar betovering.

Hahn
Reynaldo Hahns Infidélité laat veel aan de verbeelding over. De tekst beschrijft een wandeling die herinneringen oproept, een wandeling vele malen gemaakt met een geliefde uit het verleden. De muziek volgt de tekst met een warme nostalgie, geen verwijten, geen onderliggende boosheid. Slechts de titel spreekt van ontrouw, het wie of wat laten componist en dichter aan de verbeelding over.

Chausson
Een surrealistische karavaan wankelt voort op onregelmatige stappen in de piano: Ernest Chausson schildert met La caravane een onbarmhartig muzikaal landschap voor een al even onbarmhartige tekst waarin het leven wordt afgeschilderd als een voortdurende tocht door de woestijn, met slechts af en toe een oase.

Falla
Ook de Spanjaard Manuel de Falla kwam in aanraking met Gautiers gedichten, en hij gebruikte drie exotische tableautjes voor een korte liederencyclus. Les colombes beschrijft een tropische scene met duiven die zich iedere zonsondergang in een palm nestelen, om ’s ochtends weer in grote zwermen op te vliegen. Chinoiserie begint in recitatiefstijl, maar wanneer de zanger zijn Chinese geliefde beschrijft, wordt hij begeleid door delicate oriëntaals aandoende begeleiding. Met Seguidille is Falla thuis: geen hybride mix van Spaanse invloeden zoals bij Debussy, maar een lied in opzwepende Catalaanse stijl.

Debussy
Claude Debussy’s Les papillons beleefde haar wereldpremière in 1962, ongeveer ­tachtig jaar nadat het werd gecomponeerd. Het is gezet op dezelfde tekst als Viernes Beaux papillons blancs, maar nu met een typisch Debussiaans gevoel voor tekst en tekstschildering – hij laat de piano klinken als een harp, waardoor de luisteraar de zwerm opgeschrikte vlinders bijna kan aanraken – en een uitgesproken vraag aan het eind van de coupletten.

Nadenken over je dood hoeft niet altijd morbide te zijn, bewijst Debussy met Coquetterie posthume. Begeleid door een exotisch aandoend ostinato bezingt de diva haar make-up- en kleedwensen, opdat ze er maar zo goed mogelijk uit mag zien, en ook haar rozenkrans mag natuurlijk niet ontbreken. 

In Seguidille experimenteert Debussy met het ritme en de melodische ornamenten van de Spaanse flamenco. Een technisch hoogstandje voor de sopraan, vanwege de vele semi-improvisatorische coloraturen en extreme tempowisselingen.

Berlioz
De avond wordt besloten met Berlioz’ Les nuits d’été, zes liederen op teksten van Gautier. In tegenstelling tot Berlioz’ meest bekende werken, is deze cyclus niet geschreven op commissiebasis, en weigerde hij al te veel te zeggen over de liederen. Het is bijna alsof ze persoonlijk zijn, te privé voor het publiek. Het overkoepelende affect van de liederen is verlangen, verlangen naar een gedoofde liefde, het gevoel dat langzaam uit Berlioz’ huwelijk verdwenen was.

De zomernacht wordt geopend met Villanelle, een simpel, volks liedje vol blijde verwachting. In Le spectre de la rose bezingt een geplukte roos zijn lot, intiem maar zonder treurnis, want zijn graf is beter dan dat van menig koning, want rustend tegen een meisjesborst.

Geen berusting in Sur les lagunes (‘Ma belle amie est morte’). Duistere golven wiegen de boot, terwijl de visser vol wanhoop zingt over zijn gestorven geliefde. Het lied heeft een open einde, een vraag die nooit gesteld, noch beantwoord wordt. Geen open vragen in Absence. De eenvoud van het lied maakt dat de wens ‘reviens’ (‘kom terug’) bijna kinderlijk onschuldig klinkt, alsof een simpele wens, mits vaak genoeg herhaald, de doden terug kan roepen. 

Van de natuur naar het kerkhof: in Au cimetière zakt de zanger mogelijk nog dieper weg in wanhoop. De spookachtige begeleiding draagt bij aan het gevoel van onthechting. Maar dan zet iemand de emotionele schakelaar om, en alsof er niets is gebeurd, klinkt L’Île inconnue vrolijk schertsend, met de wind in de zeilen op zoek naar een nieuw avontuur en nieuwe liefde.