Elias String Quartet speelt Haydn, Beethoven en Beamish

‘Ik ben niet verstoken van een zekere behendigheid, aangezien mijn naam bekend en gewaardeerd wordt in elk land. Daarom neem ik de vrijheid u een kleine gunst te vragen. Voor de prijs van 6 dukaten bied ik u via inschrijving een werk aan dat bestaat uit 6 kwartetten […] geschreven op een geheel nieuwe en bijzondere wijze.’

Wervende zinnen, waarmee Joseph Haydn zich richtte tot een Zwitserse relatie in de hoop zijn nieuwe kwartetserie, opus 33, ook aan particulieren aan de man te brengen. Inmiddels had hij ze al aan zijn uitgever Artaria verkocht. 

Maar wat was de ‘nieuwe en bijzondere wijze’? Afgezien van het commerciële aspect waren er als nieuwigheden het vervangen van de aanduiding menuet door het luchtiger klinkende scherzo. Muzikale grappen en verrassingen, ongebruikelijke of onverwachte wendingen, zijn ook kenmerkend voor de nieuwe serie.

Maar misschien was de belangrijkste verandering dat Haydn vanaf opus 33 een echte kwartetstijl ontwikkelde met zijn methode van de ‘thematische ontwikkeling’, waarbij motieven, ontleend aan een beginthema, op een conversatieachtige manier bewerkt en verwerkt worden voor alle instrumenten.

Zo wist hij een eenheid te bereiken in de hele compositie, en werden alle vier kwartetleden in de conversatie betrokken. De kwartetten werden opgedragen aan Groothertog Paul van Rusland, en daarom ook wel de ‘Russische kwartetten’ genoemd.

De opening van het Vijfde kwartet laat Haydns plezier zien in het spelen met verwachtingen en het stichten van verwarring. Het begint met twee cadensmaten die klinken als de afsluiting van een muzikale frase. Alsof het kwartet na de eerste maten ten einde is.

Pas dan begint het thema. De cadensmaten keren echter als een soort motto terug en beëindigen uiteindelijk het eerste deel. In het Largo is het luchtige ver te zoeken. Gedurende het hele deel speelt de eerste viool een hartstochtelijke, bijna tragisch klinkende aria, maar op het laatste moment verzint de componist toch nog een kwinkslag.

Groot contrast vormt hierna het Scherzo met zijn metrische onregelmatigheden en plotselinge pauzes. Als Finale kiest Haydn voor een variatiedeel: vier variaties op een vrolijk sicilianothema, met een onverwachte afsluiting in snel tempo.

‘Elk van de negen fragmentaire delen van dit werk kantelt een gebroken spiegel naar een bepaalde passage uit Schumann, en reflecteert daarbij wijd uiteenlopende gevoelens, van melancholie naar uitzinnigheid.’ Dit schrijft Sally Beamish over haar Vierde strijkkwartet, ‘Nine Fragments’.

Het werk is voortgekomen uit een opdracht van het Elias Kwartet aan drie verschillende componisten om een stuk te creëren als ‘gezelschap’ voor elk van de drie strijkkwartetten van Robert Schumann. Beamish kreeg hierbij Schumanns Strijkkwartet in a klein toebedeeld: in de nummering het eerste, maar als laatste voltooid.

Een vroege invloed op Beamish’ carrière als componiste was Clara Schumann (geboren Wieck), componiste, pianovirtuoos en de eerste voorvechter van het werk van haar echtgenoot. Het gegeven dat hij zijn strijkkwartetten als verjaardagsgeschenk voor Clara had geschreven, is ook van invloed geweest op dit werk.

Beamish, die zelf altvioliste is, laat dit instrument de stem van Clara vertegenwoordigen, een stabiele factor in Roberts turbulente geest. Tevens zet ze de spiegelmetafoor verder door, door achteraan Schumanns kwartet te beginnen met haar fragmentarische reflecties, beginnend bij het ijle, onheilspellende koraal vlak voor het slot. Steeds verder werkt ze terug, tot het voorlaatste deel (Kanon) verwijzend naar de allereerste maten. Het slotfragment tenslotte is een herhaling van het koraal – gespiegeld.

‘Nine Fragments’ is het tweede werk dat Beamish schreef voor het Elias Kwartet, na haar Derde strijkkwartet ‘Reed Stanzas’ uit 2011. Het is tot stand gekomen met steun van Wigmore Hall, de Harvard Musical Association en Het Concertgebouw en had in februari 2019 zijn première in Londen.

In het leven van Ludwig van Beethoven en voor de geschiedenis van het strijkkwartet was 1822 een jaartal van belang. Een verre bewonderaar opende toen een briefwisseling met de componist. Het was Nikolaus Prins Galitzin (1794-1866), een fanatieke muziekliefhebber uit Sint-Petersburg en een begaafd cellist. Volgens hem waren veel liefhebbers van Beethovens muziek sinds zijn volledige doofheid totaal vervreemd geraakt van zijn werk. Omdat Beethoven het genre van het strijkkwartet zo lang had verwaarloosd, vroeg Galitzin hem er opnieuw een paar te schrijven. Zo ontstonden de strijkkwartetten opus 127, 132 en 130, de laatste top van Beethovens kwartetkunst.

In het Strijkkwartet in a klein, opus 132 klinkt Beethovens ziekte en genezing in Baden in de zomer van 1825 door. Het langzame deel in de oude lydische kerktoonsoort stelt een ‘heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit’ voor. Beethoven leed behalve aan doofheid ook nog aan een leverziekte.

De publicatie van het kwartet heeft Beethoven niet meer meegemaakt

De uitwerking verliep moeizaam en Beethoven herschreef het stuk enkele keren. Het hele kwartet is gebouwd op één kiemcel van vier tonen aan het begin van het eerste deel. In de herfst van 1825 werd het gecompliceerde stuk voor het eerst doorgespeeld in het ‘Gasthaus Zum Wilden Mann’, hetzelfde hotel waar Beethoven nog éénmaal improviseerde aan de piano. De publicatie van het kwartet heeft Beethoven niet meer meegemaakt.