Eggner Trio met Dvořák: volksmuziek en drama

Joseph Haydn hield zich aanvankelijk aan het oude type pianotrio, waarin een dominante pianopartij werd begeleid door twee strijkers. In zijn laatste creatieve periode begon dat te veranderen. De invloed van Mozart wordt enigszins merkbaar. Zijn trio’s worden complexer, maar de piano blijft domineren en de cello dubbelt vaak de linkerhand van de piano. Tot die laatste periode hoort ook een van zijn meest geliefde exemplaren, het Pianotrio in G groot. Het werd geschreven aan het eind van zijn tweede bezoek aan Londen en kreeg de bijnaam ‘Zigeunertrio’. In het openingsdeel, bestaande uit een tweedelig thema met vier variaties, wisselen piano en viool van rol. Zo is in de derde variatie de viool de prima donna en de piano de begeleider. Ook in het tweede deel treedt de viool meer naar voren, nu met een fraaie melodie, overgenomen van de piano. De finale, Rondo all’ongarese, dankt zijn naam aan de zigeunermuziek in het middendeel. Haydn was speciaal geïnteresseerd in Hongaarse zigeunermuziek, wat ongetwijfeld te maken had met de geografische positie van het Esterháza-slot in Hongarije waar hij als kapelmeester werkte en waar af en toe een zigeunerband speelde. Het pianotrio is opgedragen aan Haydns vriendin, de amateurpianiste Rebecca Schroeter, die een behoorlijke vaardigheid gehad moet hebben om het zigeunerrondo met zijn briljante passages tot een goed einde te brengen.

‘Het trio maakte een geweldige indruk op me. Het is een en al passie, vooral het scherzo dat je meesleurt in woeste diepten’, schreef Schumanns echtgenote, pianiste Clara Wieck, in haar dagboek. Het Derde pianotrio in g klein, opus 110 werd geschreven in 1851, midden in een periode van creatieve opleving, maar ook van persoonlijke stress. Robert Schumann was naar Düsseldorf verhuisd om een functie als dirigent te accepteren. Na aanvankelijk succes stapelden de conflicten zich echter op. Bovendien ging Schumanns geestelijke gezondheid sterk achteruit. Sommige tijdgenoten hoorden in het trio dan ook een geprikkelde, duistere stemming, waar de componist in het laatste deel een humoristische, zwierige draai aan probeerde te geven. Maar door dit alles heen klinken toch vooral fraaie melodieën en rijke harmonieën. Na de gepassioneerdheid van het eerste deel heeft het tweede, langzame deel de stemming van een nocturne. De twee strijkers laten in een bijna opera-achtig duet een rijk versierde melodie horen, begeleid door de piano. Het daarop volgende scherzo met zijn twee contrasterende trio’s is weer een en al onrust. Boven het laatste deel schreef Schumann ‘krachtig, met humor’, maar echt geestig wordt het niet. Wel ontstaat een kleurrijk mozaïek van uiteenlopende muzikale ideeën.

Lies Wiersema

Antonín Dvořák groeide op in een klein Boheems dorpje. Als jongen speelde hij viool in het dansorkest dat optrad in de dorps­herberg die zijn vader bestierde. De volksmuziek had hij dus al vroeg in de vingers. ‘Alle Slaven houden van muziek’, vertelde hij eens in een interview. ‘Ze kunnen de hele dag in het veld werken, maar ze zijn altijd aan het zingen en de ware muzikale geest brandt vurig in hen. En wat houden ze van dansen! Op zondag, als de kerk is uitgegaan, beginnen ze muziek te maken en te dansen, vaak tot vroeg in de volgende ochtend.’ In het Pianotrio in e klein, ‘Dumky’ zie je de dansende Bohemers met hun fleurig uitgedoste vrouwen en meisjes voorbijkomen. Het werk is een aaneenschakeling van zes dumky, meervoud van dumka, een van oorsprong Oekraïense ballade die door Dvořák werd gekoppeld aan een typisch Slavische melancholie en temperament. De muziek bezit een sterk verhalend karakter, waarbij de cello vaak op de voorgrond treedt. Dvořák had voor het stuk dan ook een bijzondere cellist in gedachten: de Tsjech Hanuš Wihan (1855-1920), voor wie hij later ook zijn beroemde Celloconcert zou componeren. De finale is het meest avontuurlijke deel. Geheimzinnige momenten veranderen plotseling in eenvoudige volkse muziek en een lyrische melodie gaat over in een spannende, opzwepende passage. Het ging Dvořák voor de wind, toen hij in 1891 dit vierde en laatste pianotrio componeerde, en dat is te horen in de ongelooflijke melodieusheid van het werk. Johannes Brahms, een belangrijk promotor van Dvořák muziek, beweerde ooit hevig jaloers te zijn op ‘de ideeën die deze knaap zomaar komen aanwaaien’. En inderdaad, wie het ‘Dumky’-trio hoort, kan alleen maar concluderen: wat een rijke geest!

Liesbeth Houtman