Ebène Kwartet speelt Fauré, Dutilleux en Beethoven

‘Ik ben begonnen aan een kwartet voor strijkers, zonder piano. Dit is een genre waarin vooral Ludwig van Beethoven zich bewoog, waardoor al degenen die geen Beethoven zijn de zenuwen krijgen. Ik wil er niets over zeggen totdat ik het doel bereik, het eind van het werk,’ zo schreef Gabriel Fauré zijn vrouw een jaar voor zijn dood.

Waar voor Beethoven het strijkkwartet een geliefd genre is, leken Franse componisten huiverig voor het medium. Meestal bleef het tot één exemplaar beperkt. Fauré wachtte ermee tot het eind van zijn leven vanwege ‘de grote moeilijkheidsgraad van een dergelijke compositie’.

Hij was 78, inmiddels volledig doof en kampend met ernstige gezondheidsproblemen. In dit sobere, meditatieve kwartet lijkt de componist een voorgevoel van zijn naderend einde en zijn afscheid van het leven uit te drukken. Vooral in de eerste twee delen resoneert de melancholieke stemming van zijn laatste jaren.

De weemoedige altvioolmelodie waarmee het Allegro moderato opent wordt beantwoord door de eerste viool met een thema dat Fauré veertig jaar eerder gebruikt had, misschien nostalgisch teruggrijpend naar zijn jonge jaren. Het harmonisch kleurrijke Andante is van een serene schoonheid. Er klinkt berusting als van iemand die gereed is voor het afscheid.

De finale moest in Fauré’s visie ‘licht en opgewekt’ zijn. Met zijn lichte pizzicato’s en dansachtige karakter is de sfeer ogenschijnlijk vrolijk, maar met een verhulde droefheid. Tijdens het schrijven van dit deel was hij zo uitgeput dat hij niet meer kon lopen.

Krap twee maanden voor zijn dood voltooide hij zijn enige strijkkwartet. Onder het manuscript schreef hij: ‘laatste maten van het laatste werk: het strijkkwartet’. Voor het toevoegen van tempoaanduidingen en andere aanwijzingen was geen tijd meer. Dat vertrouwde hij toe aan zijn leerling en vriend Roger Ducasse.

Zijn laatste wens was dat het kwartet eerst uitgeprobeerd zou worden voor de kleine groep vrienden die altijd al zijn eerste publiek vormde: ‘Ik heb vertrouwen in hun oordeel en laat hen de beslissing of dit kwartet gepubliceerd of vernietigd moet worden.’ Het werd na zijn dood gepubliceerd en het bleek een meesterwerk dat behoorde tot het beste dat Frankrijk toen te bieden had.

Een van Henri Dutilleux’ beroemdste kamermuziekwerken werd het strijkkwartet Ainsi la nuit uit 1976. Vooraf had de componist zich verdiept in de kwartetten van Beethoven en Bartók en in muziek van Webern en Berg.

Zijn onderzoek resulteerde uiteindelijk in een knap geconstrueerd bouwwerk dat soms aandoet als een droom, waarin herinneringen, deja vu’s, muzikale metamorfoses en instrumentale effecten zijn samengebracht.

Het kwartet bestaat uit zeven delen, waaronder twee nocturnes en twee litanieën. Deze delen worden aan elkaar verbonden door losse, verklarende gedachten (‘parathesen’) waarin Dutilleux soms vooruitwijst en soms terugblikt.

Het eerste deel bevat de cellen van het materiaal – waaronder een akkoord met drie kwinten – dat in de overige delen tot volle wasdom komt. Totdat heden en verleden in het laatste deel worden opgeheven.

Ludwig van Beethoven schreef zijn Strijkkwartet in Es groot, opus 74 medio 1809 temidden van het oorlogsgeweld. De soldaten van Napoleon hadden Wenen aangevallen en bezet. Beethoven verzuchtte dat er niets dan tromgeroffel en kanongebulder was en vluchtte de kelder in om zijn oren met kussens te beschermen. 

Het kwartet weerspiegelt echter een andere wereld dan de dagelijkse misère. Het is een open, helder werk, enigszins luchtig van sfeer. De langzame, weifelende inleiding, waarmee het werk geopend wordt, klinkt als een vraag, die in het daaropvolgende Allegro met bijna dezelfde vier noten beantwoord wordt. De pizzicato arpeggio’s waarmee dat gebeurt hebben het kwartet de bijnaam ‘Harfenquartett’ opgeleverd.

Het Adagio heeft de vorm van een rondo met een telkens gevarieerd refrein. Beethoven laat de -lange -openingsmelodie drie keer klinken, met steeds andere kleuren. Na zo’n sereen langzaam deel is het contrast met het Scherzo met zijn opzwepende ritme extra sterk. Alsof dat nog niet genoeg is wordt het trio met zijn prestissimo aanduiding een ware uitbarsting van furieuze energie.

Zowel scherzo als trio worden beide letterlijk herhaald, om ten slotte vanzelf over te gaan in het laatste deel. De finale is een variatiedeel. De componist heeft de zes variaties die volgen op het elegante thema keurig geordend. De oneven variaties zijn energiek en de even variaties klinken zacht en bedachtzaam. Bijna onverhoeds besluit een korte, snelle coda dit slotdeel.