Ebène Kwartet met ‘heavy’ Beethoven

De vijf strijkkwartetten plus de Grosse Fuge die Ludwig van Beethoven in de laatste jaren voor zijn dood schreef, worden aangeduid als zijn ‘late’ kwartetten. Het zijn grootse, epische en meesterlijke werken waar de musici en luisteraars van die tijd eigenlijk nog niet aan toe waren. Componist Louis Spohr bijvoorbeeld noemde ze ‘onleesbare, ongecorrigeerde verschrikkingen’. Sinds die tijd zijn de meningen compleet veranderd. Inmiddels worden Beethovens late strijkkwartetten gerekend tot de beste composities aller tijden.

In november 1822 stuurde prins Nikolaj Galitsin (ook wel Golitsin gespeld) een brief aan Beethoven waarin hij hem om ‘een, twee of drie’ strijkkwartetten vroeg en aanbood hem te betalen wat de componist ‘gepast’ achtte. In januari 1823 schreef de componist terug dat hij een prijs van vijftig dukaten per werk in gedachten had. Het duurde nog tot het volgende jaar voordat hij aan het componeren van de kwartetten toe kwam, maar het geduld van de Russische prins werd uiteindelijk rijkelijk beloond: Beethoven schreef in 1824-25 de strijkkwartetten opus 127, 132 en 130 (met als oorspronkelijke finale de Grosse Fuge). En had blijkbaar zo de smaak te pakken, dat hij in 1825-26 ook het thematisch aan beide voorafgaande kwartetten verbonden opus 131 en daarna nog opus 135 en een nieuwe finale voor opus 130 componeerde.

Beethoven liet zijn Strijkkwartet in cis klein, opus 131 door Schott in Mainz publiceren en droeg het op aan baron Joseph von Stutterheim (een Moravische veldmaarschalk die Beethovens neef Karl in dienst had genomen na diens zelfmoordpoging). De componist zou de uitgave van het werk in 1827 niet meer meemaken, laat staan de publieke première in 1835. Een van de private uitvoeringen vond plaats op 14 november 1828, op speciaal verzoek van Franz Schubert, vijf dagen voor diens dood. Na de uitvoering zou Schubert hebben verzucht: ‘Wat kun je hierna nog componeren?’

Beethovens Strijkkwartet in cis klein is uitzonderlijk, zowel qua lengte als qua opzet, harmonische voortgang en emotionele zeggingskracht. Het strijkkwartet heeft zeven delen (in plaats van de gebruikelijke vier), die allemaal zonder pauze in elkaar overgaan. Maar ze zijn niet alle zeven even uitgebreid, dus je zou ze ook zo kunnen zien: de openingsfuga – volgens Richard Wagner ‘het meest zwaarmoedige ooit in muziek uitgedrukt’ – is een langzame introductie op het tweede deel, Allegro molto vivace, dat een typisch eerste deel had kunnen zijn. Het derde deel doet dienst als een kort intermezzo vóór het omvangrijke langzame deel Andante ma non troppo e molto cantabile, dat bestaat uit een thema en zes variaties. Het vijfde deel, Presto, is in alles behalve de naam een levendig scherzo, inclusief triogedeelte. Het korte zesde deel fungeert ten slotte als opmaat voor het laatste deel, Allegro, waarin de componist dan eindelijk toch nog de sonatevorm gebruikt en bovendien de openingsfuga citeert: de cirkel is rond. Een krachtig coda sluit dit monumentale strijkkwartet af, dat velen beschouwen als Beethovens meest indrukwekkende en dat Beethoven zelf ook bestempelde als zijn favoriet.

Het Strijkkwartet in a klein, opus 132, ‘Heiliger Dankgesang’ is het tweede van de drie kwartetten die Beethoven voor prins Nikolaj Galitsin schreef. Hij voltooide het werk in de zomer van 1825 na een moeizame periode van ziekte en herstel. Het is dan ook niet verwonderlijk dat dit zijn weerslag had in de compositie. Strijd en duisternis maken uiteindelijk plaats voor blijdschap en licht. Het kwartet werd gepubliceerd in Parijs en Berlijn in 1827 na opus 130 en 131, vandaar dat het een hoger nummer en opusnummer kreeg dan de twee chronologisch eropvolgende kwartetten.

Uit zijn schetsen blijkt dat Beethoven aan zijn Strijkkwartet in a klein was begonnen met de conventionele opzet van vier delen voor ogen. In april 1825 raakte hij bedlegerig en staakte hij het componeren. Het duurde maanden voor hij van de slopende ziekte af was. Daarna schreef hij een uitgebreid ‘Heilig dankgezang aan de godheid’ voor zijn herstel en voegde dit als nieuw deel aan het Strijkkwartet in a klein toe. De Lydische modus en de hymneachtige melodie zorgen voor het ‘heilige’ karakter van deze muziek. In vijf onderdelen passeren de hoop van de zieke componist, zijn gevoel van herstel en terugkerende kracht, en uiteindelijk zijn dankbaarheid aan God de revue. Dit sublieme, zeer gevoelige deel werd het emotionele hart van het kwartet en bezorgde het werk zijn bijnaam ‘Heiliger Dankgesang’.

Anneloes Brand