Dvořáks Negende symfonie met Mirga Gražinytė-Tyla

Chopins vader Nicholas was afkomstig uit de Vogezen en raakte als jongeman in Warschau verzeild. Daar werd Frédéric geboren. Ook al verkeerde Frédéric Chopin vanaf 1830 in West-Europa en vooral in Parijs, de band met zijn Franse familie was zo verwaterd dat hij geen pogingen meer ondernam om met hen in contact te komen. Polen beschouwt hem met graagte als natio­nale componist. Voor de concerten die hij in de jaren 1828 tot 1832 gaf in Warschau en later Parijs, schreef de virtuoze pianist en componist onder meer zijn twee pianoconcerten. In tegenstelling tot wat hun nummering suggereert, is het Tweede pianoconcert in f klein het oudste; pas toen Chopin dat voltooid had begon hij aan het concert dat we thans kennen als het Eerste pianoconcert in e klein.

Chopins Tweede pianoconcert kan niet los gezien worden van zijn toenmalige heftige gevoelens voor Konstancja Gladkowska

De verwarring kan verklaard worden uit het feit dat het Tweede pianoconcert pas gepubliceerd werd in 1836, terwijl het in 1830 geschreven Eerste pianoconcert al drie jaar eerder in druk verkrijgbaar was. Hoewel Chopin in 1827 en 1828 al een drietal werken voor piano en orkest had gecomponeerd, waaronder variaties op het duet ‘Là ci darem la mano’ uit Mozarts opera Don Giovanni, voelde hij zich blijkbaar nog niet zo op zijn gemak bij het schrijven voor piano en orkest. ‘Ik voel me als een beginneling terwijl ik daarvóór de idee had dat ik al alles wist.’ Meer dan eens is Chopin bekritiseerd omdat zijn orkestpartijen vooral dienen als ondersteuning van de solistische partij. Maar toch: zijn werken voor piano en orkest ademen zo’n prachtige lyriek dat ze tot op de dag van vandaag populair gebleven zijn. 

De eerste uitvoering van het nieuwe concert in f klein vond plaats in bescheiden kring, tijdens een huisconcert in februari 1830. Naar aanleiding daarvan veranderde de componist er nog het een en ander aan, hoewel de zegetocht ervan toen eigenlijk al begonnen was. Want bij dat huisconcert was een criticus van de Gazeta Polska aanwezig die het werk lovend besprak. Toen het Tweede pianoconcert een maand later zijn officiële première beleefde in het Nationaal Theater van ­Warschau, ­regende het complimenten. Niet alleen werd Chopin de ‘Paganini van de piano’ genoemd, maar ook stelde men het concert op één lijn met zijn illustere voorgangers, de pianoconcerten van Ludwig van Beethoven. Daarmee was Chopins faam voorgoed gevestigd. Het Tweede pianoconcert kan overigens niet los gezien worden van Chopins toenmalige heftige gevoelens voor Konstancja Gladkowska. Sterker nog: het middendeel is een ode aan haar. Niet voor niets schreef Chopin op 3 oktober 1829 aan een vriend: ‘Ik droom van haar, ik heb mijn gevoelens voor haar neergelegd in het Adagio [later omgedoopt tot Larghetto] van mijn concert.’

Over de vraag in hoeverre Dvořáks Negende symfonie Amerikaans dan wel ­Tsjechisch is wordt al ruim een eeuw lang naar hartelust gedelibereerd. Waar en wanneer de componist het werk schreef is duidelijk. Dat was in 1892/93 in het vijfkamerappartement in New York, 327 East 17th Street, waar hij met zijn gezin gedurende zijn verblijf in de Verenigde Staten woonde. Een vermogende Amerikaanse had een formidabel salaris in het vooruitzicht gesteld als hij naar New York wilde komen om het door haar aldaar gestichte conservatorium te leiden. Een belangrijke Europese toondichter zou misschien jonge Amerikaanse componisten het gevoel kunnen bijbrengen, zo dacht zij, dat hun land een nieuw soort muziek nodig had waarin nationale elementen geïntegreerd zouden zijn in traditionele, klassieke vormen. Had Dvořák in zijn eigen land niet hetzelfde gedaan?

‘De invloed van Amerika kan iedereen opmerken die er een neus voor heeft’

Hij nam niet zonder aarzeling het aanbod aan en kweet zich drie jaar lang gewetensvol van zijn taak. Daarbij hield hij voldoende tijd over om enkele partituren te schrijven, waaronder de Negende symfonie en het C­elloconcert, die nu algemeen tot zijn beste worden gerekend.

Uit diverse bronnen blijkt dat Dvořák zeer geïnteresseerd was in negro­spirituals en in de liederen en dansen van de inheemsen. Wat hij daarvan te pakken kon krijgen, bestudeerde hij. Zijn eigen muziek is er zeker door beïnvloed. Toen hij aan de Negende symfonie werkte, verklaarde hij in een brief aan een van zijn vrienden, dat deze compositie anders zou worden dan al zijn andere stukken: ‘De invloed van Amerika kan iedereen opmerken die er een neus voor heeft.’ Opmerkelijk is dat hij zich enkele jaren later, terug in het vaderland, enigszins distantieerde van deze uitlatingen. Hij noemde zijn ­Negende toen ‘echte Boheemse muziek.’ Misschien was hij geïrriteerd geraakt door het historische gewicht dat in de Verenigde Staten aan het werk werd gegeven. Daar noemden sommigen het ‘het begin van een nieuwe Amerikaanse muziek.’

In elk geval valt niet te loochenen dat zijn laatste symfonie melodieën bevat die een spiritual-afkomst verraden, zoals de fluitmelodie in het eerste deel en het hoofdthema van het langzame deel, voorgedragen door de althobo. Er waren geruchten dat Dvořák van plan was een opera te componeren gebaseerd op The Song of Hiawatha van Longfellow. De opera kwam er niet, maar er zijn aanwijzingen dat iets van het schetsmatig genoteerde materiaal een plaats heeft gekregen in deze symfonie, vooral in het derde deel, Scherzo, dat ‘dansende indianen’ zou uitbeelden. In het contrasterende triogedeelte echter nemen Tsjechische boeren het heft in handen. Hier horen we de componist die ’s zomers het liefst in een klein houten huisje, een door hem opgeknapte schaapskooi, op het Zuid-Boheemse platteland verbleef. Het vurige slotdeel mondt uit in een episode die thema’s uit de drie voorgaande delen bevat.